31 października: Od ślusarni przez fabrykę wodomierzy po produkcję młynków do kawy

31 października 1945 roku przy noszącej od jedenastu dni polską nazwę ulicy Jana Długosza, na terenie dawnej fabryki wodomierzy Heinricha Meineckego, uruchomiona została odlewnia. Tym samym po przerwie spowodowanej działaniami wojennymi w trakcie oblężenia miasta w polskim już zakładzie rozpoczęto produkcję wodomierzy. Zatrudnionych było tam wówczas 265 Niemców i 23 Polaków.

Po powołaniu w 1945 roku Państwowej Fabryki Wodomierzy kontynuowano w niej wytwarzanie sztandarowego produktu zakładów. W 1946 roku fabryka wysłała do Danii partie wodomierzy, które były jednym z pierwszych wrocławskich towarów eksportowych. Obok wodomierzy zakłady produkowały także turbinki oświetleniowe, szybkościomierze do parowozów, wagi i zawory. W latach 1950‒1955 fabrykę przestawiono na produkcję zbrojeniową, a później także maszyn rolniczych. Po 1961 roku, mimo że zakład nosił nazwę Fabryka Wodomierzy im. Komuny Paryskiej „FAWOD”, rozpoczęto sukcesywną zmianę profilu produkcji. Zaczęto wytwarzanie zaworów czerpanych, domowych wentylatorów stołowych, zaworów do butli gazowych, napędów do maszyn do szycia, silników do odkurzaczy, młynków do kawy i mikserów oraz wyłączników do pralek. Następnie zakłady przemianowano na Przedsiębiorstwo Aparatury Spawalniczej „ASPA”. Stopniowo stały się głównym polskim zakładem produkcyjnym urządzeń spawalniczych i zgrzewczych. Siedem lat później rozpoczęto produkcję zgrzewarek rezystancyjnych do metali, które w kolejnych latach udoskonalano, jednocześnie rozszerzając gamę modeli. Z czasem zakład specjalizował się już tylko w wytwarzaniu urządzeń spawalniczych, na przełomie lat 70. i 80. XX wieku zwłaszcza dla przemysłu motoryzacyjnego: dla Fabryki Samochodów Osobowych, w latach 90. XX wieku dla Fabryki Samochodów Ciężarowych w Lublinie, a pod koniec XX w. dla Volkswagen Poznań ‒ Fabryki Samochodów Dostawczych. W 1992 roku zakłady przekształcone zostały w spółkę akcyjną, produkowały wtedy elektryczne pompki, mieszacze powietrza, napędy do pralek bębnowych i silniki do maszyn do szycia. W 1998 roku dotychczasową siedzibę fabryki sprzedano, a produkcję przeniesiono do obiektów przy ul. M. Miechowity. Na początku XXI wieku zmienił się właściciel, dotychczasowe Państwowe Przedsiębiorstwo ASPA S.A. zostało wykupione przez prywatnych inwestorów i pod nazwą ASPA S.A. prowadzi m.in. produkcję zgrzewarek punktowych, wielopunktowych, garbowych, doczołowo-zwarciowych, liniowych, kleszczowych oraz kompletnych linii spajalniczych i urządzeń specjalnych. Jedna ze spółek zależnych kontynuuje tradycje produkcji maszyn do szycia legendarnej marki Łucznik, dla której w latach 60. XX wieku Fabryka Wodomierzy wytwarzała elektryczne napędy.


Widok na dawną fabrykę wodomierzy od strony Odry. Na pierwszym planie budynek administracyjny (z prawej) oraz ślusarnia, tokarnia (z lewej). Fot. Michał Karczmarek


Można przyjąć, że dzisiejsza ASPA S.A. to kontynuator długiej historycznej tradycji. Jej początki sięgają 1843 roku, gdy przy ówczesnej Mehlgasse 39 (obecnie ul. L. Rydygiera) powstał warsztat ślusarski, którego właścicielem był Heinrich Meinecke. Specjalizował się w wytwarzaniu kas pancernych i urządzeń gazowych, oczywiste było więc zatem, że to właśnie przed wejściem do zakładu w grudniu 1843 roku zapłonęła pierwsza we Wrocławiu latarnia gazowa. Dwa lata później dynamicznie rozwijający się zakład został przeniesiony do nowej siedziby przy ówczesnej An der Mauritius Kirche 7 (obecnie płn.-zach. narożnik pl. Wróblewskiego), gdzie kontynuowano dotychczasową produkcję. W 1873 roku Meinecke podjął się wytwarzania wodomierzy według opatentowanego projektu Heinricha jr. Meineckego, stały się one specjalnością zakładu. W 1895 roku rozpoczęto przenoszenie produkcji do nowych zakładów usytuowanych przy Meinecke Strasse 2-6 (obecnie ul. J. Długosza). Kompleks składał się z budynków zarządu, odlewni, galwanizerni, narzędziowni, służby ruchu, hartowni, chemiczno-odzieżowego. W trosce o pracowników zarząd wybudował budynek klubowy, a w 75. rocznicę istnienia firmy podarował pracownikom 100 ogródków o pow. 1-1,5 ara położonych wzdłuż ul. Długosza do ob. ul. Boya-Żeleńskiego na terenie po dawnej cegielni. Zostały one wyposażone w altany, wodociągi i kanalizację. W 1898 roku firma została przekształcona w spółkę akcyjną i produkowała do 60 tysięcy wodomierzy rocznie. Oprócz głównej produkcji w portfolio zakładu znajdowały się również konstrukcje żelazne, artystyczne wyroby kowalskie, maszty żelazne kratowane dla kolei, tresory, czyli schowki bankowe, oraz szafy do pieniędzy. W takiej formie spółka przetrwała do końca II wojny światowej.


Zakład Heinricha Meineckego przy dzisiejszym pl. Wróblewskiego. Fot. za: www.polska-org.pl


Wnętrze hali, w której regulowano małe wodomierze. Fot. za: www.polska-org.pl


Widok na fabrykę H.Meinecke zaraz po ukończeniu budowy, początek XX wieku. Fot. za: www.polska-org.pl


Obecnie kompleks budynków dawnej H. Meinecke A.G. przy ul. J. Długosza po renowacji jest jednym z najlepiej zachowanych zespołów architektury przemysłowej we Wrocławiu. Mieszczą się w nim różne firmy, w tym browar, który zajmuje budynek po dawnym kinie „Wodomierz”.

dr Krzysztof Popiński
historyk
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Michał Karczmarek
licencjonowany przewodnik miejski
Via Vratislavia