30 grudnia: Punkt widzenia fotografa – Andrzej Lachowicz

Dokładnie pięć lat temu, 30 grudnia 2015 roku, zmarł Andrzej Lachowicz – artysta, którego twórczość była z całą pewnością zjawiskiem wyjątkowym na mapie artystycznej powojennego Wrocławia. Zajmował się grafiką, malarstwem i tworzył filmy, przede wszystkim został jednak zapamiętany dzięki nowatorskiemu spojrzeniu na sztukę fotografii. Wraz z żoną, słynną Natalią LL, uczestniczył czynnie w życiu artystycznym miasta, często prowokując i podważając obowiązujące ówcześnie w sztuce zasady.

Andrzej Lachowicz urodził się 14 sierpnia 1939 roku w Wilnie. W wyniku postanowień dotyczących zmiany granic po II wojnie światowej jego rodzina zmuszona została do opuszczenia wschodnich terytoriów dawnej Polski. Przyszły artysta w latach 1957–1960 był studentem Wydziału Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. W 1960 roku przyjechał jednak do Wrocławia. Decydując się na związanie swojego życia ze sztuką, rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (obecnie Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta) we Wrocławiu. Dyplom w dziedzinie grafiki obronił w pracowni profesora Stanisława Dawskiego. W trakcie studiów poznał swoją przyszłą żonę, Natalię Lach, znaną później jako Natalia LL.

W kręgu zainteresowań artystycznych Andrzeja Lachowicza zawsze najważniejsza pozostawała fotografia. Jeszcze w czasie studiów w 1964 roku zaczął tworzyć oryginalne autoportrety, fotografował bowiem swój cień. Cykl zdjęć Cienie był swego rodzaju kpiną z tradycyjnych portretów, zmuszał do refleksji nad tożsamością i zapisem czasu (zmieniająca się długość cienia), a sam Lachowicz mówił, że widział w cieniu odbicie „złowrogiej strony człowieka”. Do tematu cienia wracał wielokrotnie, np. w 2005 roku w cyklu prac Wyjątkowy punkt widzenia. Innym ciekawym cyklem zdjęć artysty były tworzone od 1968 roku Transplantacje – przedstawiał wielokrotnie naświetlone splecione dłonie, które tworzyły abstrakcyjne kompozycje przywodzące na myśl coś niepokojącego i niejednoznacznego.


Andrzej Lachowicz, Wyjątkowy punkt widzenia, 2005, Fot. domena publiczna


Jednym z najważniejszych przedsięwzięć awangardy artystycznej we Wrocławiu była grupa Permafo, założona przez trójkę wybitnych artystów – Andrzeja Lachowicza, Natalię LL oraz Zbigniewa Dłubaka, należał do niej także krytyk sztuki Antoni Dzieduszycki. Sama nazwa grupy stanowi skrót od zwrotu „permanentna fotografia”, które odnosi się bezpośrednio do koncepcji „sztuki permanentnej” wprowadzonej przez Andrzeja Lachowicza i bardzo bliskiej jego artystycznym poszukiwaniom. „Sztuka permanentna” ma wskazywać na trwanie i ciągłość rzeczywistości, która nas otacza. Artysta chciał w swoich zdjęciach uwiecznić coś nieskończonego i nieuchwytnego, co wydaje się zupełnym zaprzeczeniem medium, jakim jest fotografia, która przecież zatrzymuje jedną chwilę. Dla oddania permanentności sztuki artyści z grupy Permafo odwoływali się do sytuacji codziennych i banalnych, często jako przedstawienie permanentnego obrazu rzeczywistości w ich dziełach pojawia się powtarzalność motywów, gestów.

Grupa Permafo prezentowała swoje prace we własnej galerii, pragnęła ona jednak odciąć się do instytucjonalizmu i chronić swoją sztukę przed kontrolą państwa. Z tego względu ich galeria daleka była w swojej formie od oficjalnych galerii sztuki. Po pierwsze ich sytuacja lokalowa była dość niestabilna – działali w ratuszu, w sali Klubu Związków Twórczych we Wrocławiu. Ich spotkania były więc wpisane w różnorodną działalność, jaką prowadził ten klub (nawet gastronomiczną) i trwały jedynie kilka godzin, co ułatwiało ucieczkę przed kontrolą oficjalnego systemu. Poza tym artyści podkreśli tymczasowość i brak zakorzeniania w jednym miejscu swojej niezależnej od władzy sztuki poprzez aranżacje wystaw, prace wieszali na bowiem na parawanach i powstałych ad hoc ściankach. Członkowie Permafo przeciwstawiali się tradycyjnym mediom sztuki, takim jak malarstwo i rzeźba, a szczególny nacisk kładli na fotografię. Nawet logo galerii PERMAFO, autorstwa Andrzeja Lachowicza, przywoływało na myśl obiektyw aparatu.

Jednym z ważniejszych wydarzeń artystycznych, w jakim brali udział założyciele Permafo, było Sympozjum Plastyczne Wrocław ’70, które miało duży wpływ na sztukę konceptualną w Polsce. Andrzej Lachowicz, Natalia LL oraz Zbigniew Dłubak zaprojektowali z myślą o tym wydarzeniu niezrealizowany niestety projekt formy przestrzennej Kompendium. Grupa Permafo, której działalność z pewnością miała duży wpływ na kształtowanie myśli o sztuce współczesnej i wpłynęła na wielu młodych wrocławskich twórców, przestała istnieć po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku.


Zbigniew Dłubak, Natalia Lach-Lachowicz, Andrzej Lachowicz, Kompendium, 1970, Fot. domena publiczna


Oprócz tworzenia artystycznych prac w praktyce Andrzej Lachowicz zajmował się także teorią sztuki. Szczególnie interesująca i mająca duży wpływ na wielu artystów była jego publikacja Poziomy energetyczne sztuki wydana w 1978 roku. Lachowicz założył w niej, że tak jak każdy człowiek ma ciało, tak na podobnych zasadach każda sztuka ma w sobie energię.

Andrzej Lachowicz przez ponad 40 lat artystycznej działalności brał udział w licznych wystawach zbiorowych i indywidualnych. Angażował się także jako organizator wielu artystycznych przedsięwzięć – był nie tylko współzałożycielem grupy Permafo, ale także pomysłodawcą m.in. Międzynarodowych Triennale Rysunku we Wrocławiu. Jego twórczość była powszechnie uznawana w kraju i za granicą, czego świadectwem były stypendia, które otrzymywał (np. Fundacji Kościuszkowskiej w Nowym Jorku, czy Verien Kulturokontakte w Wiedniu) oraz nagrody: Medal Zasłużony dla Kultury Gloria Artis czy Nagroda im. Katarzyny Kobro.

Artysta zmarł 30 grudnia 2015 roku we Wrocławiu. Z całą pewnością był postacią, która na stałe zapisała się na kartach sztuki powojennego Wrocławia. Jego prace możemy dziś podziwiać m.in. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, Muzeum Sztuki w Łodzi oraz Dolnośląskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych.

Martyna Kunecka
specjalista ds. obsługi publiczności
Dział Obsługi Centrum Historii Zajezdnia

Bibliografia:
– Adam Sobota, Permanentny Andrzej Lachowicz, „Format” 2009, nr 57, s. 24–26.
– Anna Markowska, PERMAFO 1970–1981: Zbigniew Dłubak, Antoni Dzieduszycki, Natalia LL, Andrzej Lachowicz, [w:] Permafo 1970–1981, red. Anna Markowska, Wrocław 2013, s. 13–101.
– https://culture.pl/pl/tworca/andrzej-lachowicz [dostęp 04.12.2020]