29 listopada: Wyższa Szkoła Techniczna – wielki start

Wrocław, 29 listopada 1910 roku, godzina 11.20. Na Dworzec Główny wjeżdża specjalny pociąg z Górnego Śląska. Pasażerem jest cesarz niemiecki Wilhelm II Hohenzollern, który w drodze do Berlina kilka godzin ma spędzić we Wrocławiu. Najważniejszym punktem pobytu są odwiedziny w Królewskiej Wyższej Szkole Technicznej. Choć nowo otwarta uczelnia działalność rozpoczęła niespełna dwa miesiące wcześniej, 1 października, to właśnie krótka uroczystość z udziałem cesarza uważana jest za dopełnienie oficjalnego uruchomienia placówki. Jak przebiegła wizyta cesarza? Jak doszło do utworzenia we Wrocławiu Wyższej Szkoły Technicznej i jak poprzedniczka dzisiejszej Politechniki Wrocławskiej funkcjonowała do 1945 roku?

„Po krótkiej ceremonii powitania [na Dworcu Głównym] [cesarz] wsiadł do samochodu, a następnie po przejechaniu przez Kaiserbrücke (obecnie most Grunwaldzki), o godzinie 11.30 (!) zatrzymał się przed wejściem do gmachu głównego Królewskiej Wyższej Szkoły Technicznej przy Hansastrasse (obecnie ulica Cypriana Kamila Norwida). Po wysłuchaniu przemówień powitalnych i kilku krótkich referatów przedstawionych w auli, Wilhelm II o godzinie 12.30 opuścił Königliche Technische Hochschule” – relacjonują w monumentalnej monografii „Wrocławskie uczelnie techniczne 1910–2010” jej autorzy: Marek Burak, Krzysztof Dackiewicz i Piotr Pregiel. Wizyta cesarza, choć krótka, była dopełnieniem uroczystego otwarcia uczelni, które nastąpiło 1 października 1910 roku. Pamiątką po tym wydarzeniu jest to, że wejście do głównego gmachu od strony obecnej ul. Norwida do dziś bywa nazywane wejściem cesarskim.


Cesarz Wilhelm II przed głównym gmachem Królewskiej Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu, żegnany przez przedstawicieli uczelni i korporacji studenckich, 29 listopada 1910 roku. Fot. za: Marek Burak, Krzysztof Dackiewicz, Piotr Pregiel, Wrocławskie uczelnie techniczne 1910–2010, Wrocław 2010, s. 63


Cesarz Wilhelm II po przyjeździe na inaugurację Królewskiej Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu. W tle budynek Laboratorium Maszynowego, 29 listopada 1910 roku. Fot. za: Marek Burak, Krzysztof Dackiewicz, Piotr Pregiel, Wrocławskie uczelnie techniczne 1910–2010, Wrocław 2010, s. 60


Królewska Wyższa Szkoła Techniczna we Wrocławiu utworzona została z inicjatywy śląskich kół przemysłowych wspartej przez władze prowincji i samorządy większych miast. Jej powstanie, podobnie jak i Hali Stulecia we Wrocławiu, wpisywało się w cykl przygotowań do wielkich obchodów stulecia tzw. bitwy narodów – bitwy rozstrzygniętej w 1813 roku pod Lipskiem, a mającej ogromne znaczenie w historii Niemiec. O założeniu szkoły technicznej we Wrocławiu myślano już w 1898 roku, gdy powstał stosowny komitet. W 1902 roku władze miejskie Wrocławia wydały pierwsze decyzje dotyczące lokalizacji przyszłej uczelni w pobliżu Odry i w niedalekiej odległości od ówczesnej Tiergartenstrasse (obecnej ulicy Marii Curie-Skłodowskiej), a w 1903 roku sejm pruski w Berlinie podjął decyzję o powołaniu Królewskiej Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu. Do budowy obiektów przystąpiono w 1905 roku. Od czasu, gdy 8 lutego ogrodzono teren budowy, lokalna prasa nieustająco informowała o postępach prac, które ropoczęto od wzniesienia budynków przy Borsigstrasse (obecnie ulica Mariana Smoluchowskiego) dla Instytutu Chemicznego, Instytutu Elektrotechnicznego, Laboratorium Maszynowego oraz zachodniego skrzydła przyszłego gmachu głównego od strony Hansastrasse, czyli dzisiejszej ulicy Norwida. Nieco później rozpoczęto budowę kolejnych obiektów przy Borgistrasse – Instytutu Hutniczego i Laboratorium Przygotowawczego. Budowa trwała do 1910 roku, a uczelniane gmachy wzniesiono z cegły w stylu niemiecko-włoskiego renesansu, na kolejne lata planując budowę kolejnych obiektów.

Latem 1910 roku uczelnia była już prawie gotowa do inauguracji działałności. Najważniejszym dokumentem określającym sposób jej funkcjonowania był statut nadany szkole 20 lipca 1910 roku przez cesarza Wilhelma II. Na mocy jego postanowień uczelnia początkowo składała się z trzech oddziałów: Inżynierii Maszynowej i Elektrotechniki, Chemii i Hutnictwa oraz Nauk Ogólnych. Na dzień inauguracji wyznaczono 1 października 1910 roku, choć zajęcia miały rozpocząć się dopiero w połowie miesiąca. Co ciekawe, zainteresowanie młodzieży podjęciem nauki w szkole technicznej okazało się mniejsze niż pierwotnie sądzono. W pierwszym dniu zapisów, czyli 1 października, na uczelnię przyjęto zaledwie jednego wolnego słuchacza i pięciu studentów. W kolejnych dniach zainteresowanie nie było dużo większe. Ostatecznie naukę w roku akademickim 1910/1911 rozpoczęło 57 studentów, 23 wolnych słuchaczy oraz 38 gości, w tym cztery kobiety. Na uczelni zatrudnionych było 55 nauczycieli akademickich w tym 19 profesorów.

Z czasem uczelnia zaczęła się rozbudowywać i to nie tylko dosłownie. Wzrosła jej popularność i ranga, zaczęło więc także przybywać studentów. W 1914 roku ich liczba wzrosła już do 238. Ambitne plany rozbudowy przerwała jednak I wojna światowa, dlatego znaczna rozbudowa nastąpiła dopiero w późniejszych latach. W 1922 roku oddziały zostały przemianowane na wydziały – Nauk Ogólnych, Gospodarki Maszynowej oraz Gospodarki Materiałowej (od 1934 roku Wydział Górnictwa i Hutnictwa). W semestrze zimowym 1927/1928 uruchomiono Oddział Inżynierii Budowlanej działający początkowo w strukturze Wydziału Nauk Ogólnych, a następnie przekształcony w samodzielny Wydział Budownictwa. Od 1928 roku wrocławska Wyższa Szkoła Techniczna był już uczelnią czterowydziałową. W ramach wydziałów funkcjonowały kierunki – odpowiedniki dzisiejszych zakładów. Do 1933 roku administracją Technische Hochschule kierował komisarz reprezentujący centralne władze oświatowe.

Dojście do władzy narodowych socjalistów w 1933 roku nie pozostało bez wpływu na wrocławskie uczelnie. Ze względów oszczędnościowych w latach 1933–1937 Wyższa Szkoła Techniczna i Uniwersytet funcjonowały częściowo zespolone. Wspólny był m.in. budżet i administracja, a kompetencje i obowiązki komisarza przejął wspólny dla obu szkół kurator. Połączeniu uległy te jednostki naukowe, które istniały na obu uczelniach, m.in. instytuty: Matematyczny, Fizyki Teoretycznej, Technologii Chemicznej, Chemii Nieorganicznej oraz Chemii Organicznej. Pod koniec 1937 roku nastąpiło częściowe rozdzielenie administracyjne, choć pozostał nadzór wspólnego kuratora.

Od początku swojego istnienia Wyższa Szkoła Techniczna była dość ściśle powiązana z Uniwersytetem we Wrocławiu, gdzie równolegle pracowała część profesorów. Wielu studentów studiowało na obu uczelniach, a korporacje studenckie utworzone na Technische Hochschule pozostawały w ścisłym związku z uniwersyteckimi. Powstało ich łącznie kilkanaście i podobnie jak na Uniwersytecie przetrwały do 1935 roku, kiedy przez władze niemieckie zostały zmuszone do samorozwiązania się.


Główny gmach Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu na przedwojennej pocztówce. Widok na wejście cesarskie od dzisiejszej ul. Norwida. Pocztówka z kolekcji Michała Karczmarka


Po wybuchu II wojny światowej działalność uczelni została mocno ograniczona. Zreorganizowano dydaktykę, dzieląc rok akademicki na trymestry, aby umożliwić studia urlopowanym żołnierzom. Na podstawie zarządzenia komisarza obrony Rzeszy na Dolny Śląsk uczelnia została zamknięta przez kuratora, podobnie jak Uniwersytet, 20 stycznia 1945 roku w warunkach przygotowania miasta do obrony. Uczelnię ewakuowano. Rozmontowane już wcześniej maszyny, sprzęt laboratoryjny i aparaturę techniczną spakowano i wywieziono poza Wrocław, podobnie jak księgozbór uczelnianej biblioteki i dokumentację. Miejscem ewakuacji wrocławskiej uczelni miało być Drezno, ale po tragicznym bombardowaniu miasta w nocy z 13 na 14 lutego 1945 roku zapadła decyzja, by udać się do Freibergu. To tam pod koniec lutego przewieziono mienie ruchome i akta wrocławskiej szkoły, tam też schronili się pracownicy i studenci. Na miejscu we Wrocławiu pozostała grupa 77 osób mających chronić opustoszałe obiekty uczelniane, które w czasie oblężenia Festung Breslau pełniły funkcję m.in. szpitala oraz wytwórni pocisków artyleryjskich.

Nowy rozdział w dziejach wrocławskiej szkoły technicznej został otwarty jeszcze przed zakończeniem II wojny światowej. Dnia 2 maja 1945 roku wydano rozkaz zajęcia obiektów uczelni przez wojska radzieckie, co nastąpiło już 6 maja, w dniu podpisania aktu kapitulacji Festung Breslau. W ręce organizatorów polskiego życia akademickiego we Wrocławiu budynki zostały przekazane dopiero latem 1945 roku. Siedzibę znalazła w nich Politechnika Wrocławska, która we Wrocławiu tworzona była równolegle z Uniwersytetem Wrocławskim, mając wybitnie miastotwórczy charakter. Powstanie Politechniki Wrocławskiej, która działalność zainaugurowała 15 listopada 1945 roku, przez kilka lat funkcjonując – podobnie jak jej poprzedniczka – w ścisłej wspólnocie akademickiej z Uniwersytetem Wrocławskim, to już jednak inna historia...

Więcej na temat okoliczności powstania i funcjonowania przedwojennej Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu można przeczytać w bogato ilustrowanej monografii „Wrocławskie uczelnie techniczne 1910–2010” autorstwa Marka Buraka, Krzysztofa Dackiewicza i Piotra Pregiela.

Kamilla Jasińska
p.o. kierownika Działu Redakcja
Centrum Historii Zajezdnia

dr Krzysztof Popiński
historyk
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu