27 września: Basen rekordów

27 września 2000 r. zakończył się remont i gruntowna modernizacja największego krytego basenu we Wrocławiu w ówczesnych Miejskich Zakładach Kąpielowych przy ul. Teatralnej (obecnie: Wrocławskie Centrum SPA). To ten kompleks basenów, gdzie dwukrotnie został pobity rekord świata w pływaniu na 100 m stylem klasycznym – najpierw w 1910 r., a potem w 1953 i 1954 r. Kiedy powstał ten kompleks? Ile miał basenów? Kto bił na nim rekordy?

Historia basenów przy dzisiejszej ul. Teatralnej sięga lat 90. XIX wieku, kiedy Wrocławskie Towarzystwo Pływackie zgłosiło pomysł budowy krytej pływalni. Istniejąca wówczas prywatna kryta pływalnia Krolla przy dzisiejszej ul. Księcia Witolda 2 pochodziła z lat 30. XIX wieku i pomimo modernizacji była niewystarczająca do treningów, nie mówiąc już o jakichkolwiek zawodach pływackich. Przeszkodą były jej wymiary – basen miał zaledwie 6 m długości i 3 m szerokości. Z odkrytych kąpielisk rzecznych korzystać można było tylko przez kilka miesięcy w roku. W związku z tym w 1893 r. powołano Komitet Inicjatywy Budowy Pływalni, a rok później – Spółkę Akcyjną Wrocławskich Zakładów Kąpielowych, która po zgromadzeniu kapitału przystąpiła do realizacji budowy. Motorem napędowym przedsięwzięcia był dr Eugen Kabiersky – lekarz i radca miejski ds. higieny.

Pod budowę pływalni wybrano działkę położoną w bardzo prestiżowej lokalizacji – pomiędzy ulicami Teatralną i Menniczą, w sąsiedztwie Promenady Staromiejskiej, Teatru Miejskiego i Wzgórza Liebicha. Zwycięski projekt autorstwa Wilhelma Werdelmanna wyłoniła 22 maja 1895 r. komisja konkursowa w skład której wchodzili: R. Plüdemann, A. von Scholtz, H. Griesebach oraz Bloch. Pierwszą łopatę wbito 1 września 1895 r., a 14 czerwca 1897 r. uroczyście otwarto kompleks składający się z łaźni parowej, oddziału wanien higieniczno-leczniczych, pływalni (po rozbudowie oznaczonej nr 1), restauracji oraz zespołu pomieszczeń technicznych i gospodarczych. Kolejne rozbudowy nastąpiły w latach 1907–1908 i 1908–1909. Wzniesiono wówczas wieżę wodną, dobudowano basen dla pań (oznaczony później jako nr 2), a skrzydło południowe wydłużono w kierunku wschodnim. Umieszczono w nim elegancki westybul, restaurację, zespół pomieszczeń elektrycznych kąpieli świetlnych, a także oddział wanien higienicznych. Od północy (obecnie ul. Mennicza) dobudowano zespół pomieszczeń techniczno-gospodarczych, w którym umieszczono filtry, pralnię i maszynownię. Prace związane z rozbudową zakończono, modernizując łaźnię turecką i pływalnię. Następna rozbudowa i modernizacja obiektu została przeprowadzona w latach 1925–1927 przez architektów Hassego i Erasa i polegała na nadbudowie dwóch pięter. Najbardziej znacząca rozbudowa nastąpiła w latach 1928–1930. To wtedy basen nr 1 przystosowano do zawodów pływackich. Od strony północnej wzniesiono przeznaczone dla chłopców i dziewcząt dwa baseny (nr 3 i nr 4) jeden nad drugim, co na długie lata uczyniło kompleks pływalni wyjątkowym na skalę europejską. Na dachu pływalni urządzono taras widokowy.


Kompleks basenowy przy ul. Teatralnej, fot. Michał Karczmarek


W czasie obrony Festung Breslau kompleks basenowy uległ uszkodzeniu, jednak latem 1945 r. pływalnie zaczęły przyjmować pierwszych gości. Pierwszy poważny powojenny remont został przeprowadzony dopiero w latach 1960–1962. To właśnie wtedy część pierwotnego wystroju usunięto, zaś inne elementy jego wystroju, niestety, oszpecono, niszcząc XIX-wieczną infrastrukturę i ozdoby. Zmieniło się także przeznaczenie niektórych sal, które przerobiono m.in. na salon fryzjerski i świetlicę. W 1976 r. wyłączono z użytkowania jeden z basenów, pokrywając jego oryginalne klinkierowe wykończenia tynkiem i farbą olejną. W 1977 r. obiekt został wpisany do rejestru zabytków, co sprawiło, że rozpoczęło się – niestety, powolne i sporadyczne – przywracanie mu dawnego wyglądu.

Nie tylko wspaniała architektura i wielofunkcyjność czynią ten obiekt wyjątkowym. Trenujący na basenie nr 1 pływacy doskonalili na nim swoją formę i bili światowe rekordy. Pierwszym z nich był Walther Bathe (1892–1959), niemiecki pływak, członek ASV (Alter Breslauer Schwimmverein – Starego Wrocławskiego Klubu Pływackiego), który w 1910 r. na basenie nr 1 pobił rekord świata na 100 m w stylu klasycznym, z czasem 1,171 minuty. W latach 1911 i 1912 Bathe zdobywał mistrzostwo Niemiec na tym dystansie, a w odbywających się w 1912 r. Igrzyskach Olimpijskich w Sztokholmie zdobył dwa złote medale na dwóch dystansach: 200 m i 400 m.


1912 Walter Bathe

Walther Bathe, fot. photographer of IOC / Public domain


Drugim rekordzistą trenującym na basenie nr 1 przy ul. Teatralnej był Marek Petrusewicz (1934–1992), który jako czternastolatek został członkiem Wrocławskiego Klubu Sportowego „Związkowiec”, czyli późniejszego WKS „Pafawag”. To w jego barwach pięć lat później 19 października 1953 r. po raz pierwszy wynikiem 1,109 minuty pobił rekord świata w stylu klasycznym. Chętnych do obejrzenia było tak wielu, że choć pływalnia była wypełniona do ostatniego miejsca, ale i tak kilkuset widzów pozostało na ulicy. Kolejne rekord z wynikiem 1,095 minuty Petrusewicz ustanowił 1 maja 1954 r., jednak nie został on uznany ze względu na niezgłoszenie próby bicia rekordu do Światowej Federacji Pływackiej (FINA). Ponad trzy tygodnie później, 23 maja 1954 r. wszystko przebiegło bez zakłóceń. Na basenie nr 1 Miejskich Zakładów Kąpielowych we Wrocławiu pobił – wynikiem 1,098 minuty – po raz drugi rekord świata w pływaniu na 100 m stylem klasycznym. Dopełnieniem kariery był srebrny medal na Mistrzostwach Europy w Turynie w 1954 r.


Marek Petrusewicz (1934–1992) – pierwszy polski rekordzista świata w pływaniu w stylu klasycznym na 100 metrów. OPiP


Helsinki 1952 plaque Marek Petrusewicz

Medal Marka Petrusewicza z Olimpiady w Helsinkach w 1952 r., fot. MOs810 / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)


Kompleks basenów przy ul. Teatralnej ściśle wiąże się także z Ośrodkiem „Pamięć i Przyszłość”, czyli instytucją prowadzącą od kilku lat Centrum Historii Zajezdnia. To właśnie na terenie Zakładów Kąpielowych znajdowała się jedna z pierwszych siedzib Ośrodka, który na teren dawnej zajezdni autobusowej nr VII przy ul. Grabiszyńskiej przeniósł się w 2016 roku. Marek Petrusewicz, którego nazwisko nieodłącznie wiąże się z basenami przy ul. Teatralnej, stał się bohaterem wystawy głównej „Wrocław 1945–2016”.

Michał Karczmarek
wrocławski przewodnik miejski
Via Vratislavia