25 listopada: Przekraczając granice kuchni i domu – życie i twórczość Liny Morgenstern

Urodzona 190 lat temu w dniu swoich osiemnastych urodzin, 25 listopada 1848 roku, założyła swoje pierwsze towarzystwo pomocy, dla miłości nauczyła się polskiego, a jej największą popleczniczką była cesarzowa Augusta. Życie poświęcone pomocy innym i domaganiu się pełni praw dla kobiet zapewniło jej miejsce na kartach historii, chociaż nie w pamięci późniejszych pokoleń. Kim więc była Lina Morgenstern? Za co powinniśmy ją pamiętać?

Linę Morgenstern można opisać wieloma określeniami – pisarka, pedagożka, pacyfistka, działaczka społeczna, feministka, a w końcu żona i matka. Spoglądając na jej rodzinę i sposób, w jaki została wychowana, można uznać, że jej los był przesądzony od początku. Urodziła się bowiem 25 listopada 1830 roku w bogatej żydowskiej rodzinie Alberta i Fanny Bauerów i to właśnie jej dom rodzinny, głównie dzięki staraniom jej matki, dał jej i jej rodzeństwu wrażliwość na cudzą krzywdę i potrzebę pomagania innym.

W dzieciństwie uczęszczała do żeńskiej szkoły, uczyła się muzyki i sama zgłębiała zainteresowanie literaturą i historią sztuki. Pobierała też nauki religijne, ją i jej rodzeństwo uczyli zasłużony dla reformy niemieckiego judaizmu rabin Abraham Geiger oraz prof. Moritz Abraham Levy. Interesowała się ponadto naukami ścisłymi i astronomią, nauczyła się mówić w kilku językach. Jednym z nich był język polski, który poznała z powodu głębokiego uczucia do Teodora Morgensterna, ubogiego przedsiębiorcy, który nie do końca podobał się jej rodzicom jako kandydat na zięcia. Chcieli oni dla Liny jak najlepiej – aby córka miała zapewniony byt, do jakiego była przyzwyczajona. Niewiele to jednak zmieniło, bowiem w 1854 Lina Bauer stała się ostatecznie Liną Morgenstern i wyjechała wraz z mężem do Berlina. Zanim się to jednak stało, postawiła swój pierwszy krok na drodze do swojej działalności społecznej.


Lina Morgenstern. To. wikimedia commons


W dniu swoich osiemnastych urodzin – 25 listopada 1848 roku – założyła w Breslau Towarzystwo Jednego Feniga, którego członkowie przeznaczali codziennie jednego feniga na pomoc biednym dzieciom. Zgromadzone w ten sposób fundusze pozwalały na zakup butów, ubrań, książek i przyborów do pisania dla potrzebujących dzieci. Mimo przeprowadzki Liny do Berlina po wyjściu za mąż założone przez nią towarzystwo dalej działało i przetrwało prawie sto lat.

W późniejszych latach zakładała i była członkinią wielu innych organizacji i stowarzyszeń. W 1861 roku byłą współzałożycielką Stowarzyszenia Przedszkolnego, które prowadziło przedszkola i szkoły, a także organizowało kursy dla przedszkolanek. W 1868 roku założyła Stowarzyszenie Opieki nad Dziećmi, w 1869 roku Akademię Młodych Kobiet i Dziewcząt a w 1873 roku Stowarzyszenie Gospodyń Domowych. Ponadto należała też do powstałego w 1865 roku Ogólnoniemieckiego Związku Kobiet. Wszystkie aspekty jej działalności stanowiły wsparcie kobiet i dzieci – zachęcała do samodzielności, podejmowania nauki, wyuczenia zawodu i odpowiedzialnego macierzyństwa. Zajmowała się ubogimi dziewczętami, kobietami i rodzinami oraz osobami narażonymi na wykluczenie – prostytutkami i więźniarkami.

Jej poglądy, podobnie jak wielu innych wczesnych działaczek na rzecz praw kobiet, zostały silnie ukształtowane przez idee głoszone przez Fryderyka Fröbla. Uważał on, że przyszłość ludzkości leży w rękach kobiet – osób mających przemożny wpływ na kształtowanie dzieci do szóstego roku życia. Stąd też jego opinia, iż każda młoda kobieta powinna otrzymać wykształcenie pedagogiczne. Między innymi więc o dostęp do kobiet do edukacji – również wyższej – i dostęp do wykonywania zawodu lekarza czy sędziego walczyła Lina Morgenstern. Krytykowała przy tym nie tylko ograniczenia stawiane kobietom przez mężczyzn, ale też bierność samych zainteresowanych.

Jej działalność nie ograniczała się jednak tylko do aktywności społecznej – była również znaną autorką, wydała bowiem ponad 40 publikacji – książek i broszur – które odzwierciedlały jej zainteresowania i działalność. Jej kariera pisarska rozpoczęła się w odpowiedzi na spełnione obawy jej rodziców ¬– Teodor Morgenstern rzeczywiście okazał się niezdolny do zapewnienia swojej żonie, oględnie mówiąc, odpowiednich warunków życia. Kilka razy musiał ogłaszać bankructwo, ponieważ kolejne jego przedsięwzięcia nie przynosiły zysków. Lina postanowiła więc wykorzystać możliwości, jakie miała kobieta o jej statusie, i zaczęła pisać.

Pierwszą publikacją, która odniosła sukces, była Pszczółka Kasia z 1859 roku, dwa lata później wydała książkę pod tytułem Ulica Bociania. Sto obrazków z dzieciństwa, która przywołuje na myśl wrocławską synagogę pod Białym Bocianem. Lina Morgenstern nie ograniczała się jednak tylko do twórczości dla dzieci – jeszcze w 1959 roku opublikowała Wychowanie małych dzieci według Fröbla, a w 1864 roku Raj dzieciństwa według metody Fröbla. Publikacje te były odpowiedzią na brak dostępu do prac pedagoga, jego pomysły były bowiem tak kontrowersyjne, że władze aktywnie je tępiły.

Lina Morgenstern jest jednak najbardziej znana z powodu swojej działalności społecznej. Kiedy w 1866 roku wybuchła wojna prusko-austriacka i problemy z zaopatrzeniem były bolączką wszystkich w kraju, Lina Morgenstern otworzyła we wszystkich dzielnicach Berlina garkuchnie – Volksküchen. Niosły one pomoc zwłaszcza najbiedniejszym mieszkańcom miasta, ale pomagały też zdobyć zajęcie poza domem kobietom z klasy średniej, które Lina angażowała do pomocy w prowadzeniu kuchni. Stworzyła ona też Berlińskie Stowarzyszenie Kuchni Ludowych, którego patronką była cesarzowa Augusta – wierna popleczniczka Liny zapewniająca kolejne darowizny od siebie i innych na dalsze działania pani Morgenstern. To również ona odznaczyła Linę Morgenstern Żelaznym Krzyżem dla kobiet.

W momencie wybuchu wojny prusko-austriackiej Lina Morgenstern miała 36 lat i piątkę dzieci. Najstarsze miało 11 lat, a najmłodsze zaledwie rok. Nie zwalniała tempa mimo ciąż i obowiązków domowych. Jak więc sobie radziła? Miała oczywiście do pomocy służbę, ale nie poradziłaby sobie też bez ciągłego wsparcia męża. Teodor mimo braków w umiejętnościach zawodowych okazał się wiernym i oddanym towarzyszem życia, to on zajmował się czwartym z kolei dzieckiem, kiedy Lina przygotowywała do druku kolejną książkę. W późniejszych latach mąż pracował też nad tłumaczeniami jej tekstów, aż w końcu stał się współwłaścicielem wydawnictwa Teodor Morgenstern & Co.

Na przełomie lat 70. i 80. XIX wieku Lina Morgenstern stała się ofiarą antysemickiej nagonki, czego efektem było odejście ze Stowarzyszenia Gospodyń Domowych ok. jednej trzeciej członkiń. Mimo ataków zajmowała się kolejnymi inicjatywami – np. prowadzeniem czasopisma dla gospodyń domowych „Deutsches Hausfrauen Zeitung” o prowadzeniu domu, kuchni dietetycznej, opiece nad dziećmi i chorymi. Wrogie nastawienie i walki sądowe doprowadziły jednak do pogorszenia jej stanu zdrowia i – w konsekwencji – wycofania się z życia publicznego. Oddała się wówczas pracy literackiej, czego efektem były dwie publikacje feministyczne wydane w latach 1889–1893, trzytomowa Kobiety w XIX wieku i dwutomowa Praca Kobiet. W tym okresie swojego życia autorka zaangażowała się też w działalność na rzecz pokoju – chociaż nie uważała się za pacyfistkę, to należała do Niemieckiego Towarzystwa Pokoju, Światowego Związku na Rzecz Pokoju poprzez Wychowanie i Ligi Kobiet dla Międzynarodowego Rozbrojenia. W ramach ruchu pacyfistycznego kobiety protestowały m.in. przeciw nacjonalistycznej indoktrynacji w szkołach oraz przeciwko zabawkom wzbudzającym agresję – szablom czy pistoletom.

Jako kobieta zarówno czynu, jak i słowa, Lina Morgenstern ma za co być pamiętana w 190. rocznicę urodzin. Pozostawiła po sobie niemałe dziedzictwo, które wyraża się nie tylko poprzez utwory jej autorstwa, ale też – i może przede wszystkim – przez jej uparcie w dążeniu do celu i nieugiętą wierność swoim ideałom.

Bibliografia:
1. Rybińska, A., Lina Morgenstern – kobieta pióra i czynu, „Midrasz”, 170 R, nr 6, s. 67–70.
2. Lina Morgenstern w Jewish Women’s Archive, https://jwa.org/encyclopedia/article/morgenstern-lina [dostęp: 19.11.2020 r.]
3. Lina Morgenstern w Wirtualnym Sztetlu, https://sztetl.org.pl/pl/biogramy/6144-morgenstern-lina [dostęp: 19.11.2020 r.]

Marta Kopiniak
przewodnik w Centrum Historii Zajezdnia