23 grudnia: Józef Mądalski – botanik ze Lwowa

Karierę naukową rozpoczynał we Lwowie, to we Wrocławiu jednak powstało jego największe dzieło. Florae Polonicae Terrarumque Adiacentium Iconographia to zwieńczenie, choć nie koniec aktywnego życia botanika, profesora Józefa Mądalskiego, którego spuściznę można ciągle podziwiać we Wrocławiu choćby w postaci Ogrodu Roślin Leczniczych Uniwersytetu Medycznego. W dwudziestą piątą rocznicę jego śmierci, która przypada 23 grudnia 1995 roku, przyjrzyjmy się jego dokonaniom.

Józef Mądalski objął Katedrę Botaniki i Farmakologii Uniwersytetu Wrocławskiego wówczas połączonego z Politechniką Wrocławską. Podobnie jak inni uniwersyteccy pionierzy, również on stał przed trudnym zadaniem budowania nauki oraz pracy dydaktycznej w warunkach wręcz partyzanckich. Podobnie jak wielu innych pracowników naukowych przyjechał do Wrocławia ze Lwowa.

Ze lwowskim Uniwersytetem Jana Kazimierza był związany już od 1923 roku, kiedy to rozpoczął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym. Już jako student pracował w Ogrodzie Botanicznym przy Zakładzie Systematyki i Morfologii – i to pod kierunkiem prof. Stanisława Kulczyńskiego, późniejszego rektora zarówno Uniwersytetu we Lwowie, jak i we Wrocławiu.

Kiedy uzyskał absolutorium, właściwie od razu został zatrudniony na stanowisku młodszego asystenta Ogrodu Botanicznego UJK i nie tracąc czasu zabrał się za pracę nad doktoratem. Już cztery lata później, w roku 1932, obronił pracę pt. Flora dryasowa okolic Rudek i Wistowa, co otworzyło przed nim kolejne drzwi do rozwoju zawodowego. Otrzymał bowiem nominację na starszego asystenta – i na tym stanowisku zastał go wybuch wojny 1 września 1939 roku.

Kiedy ZSRR zajęło Lwów, Józef Mądalski był jednym z pracowników naukowych, którym umożliwiono powrót do pracy po zmianie nazwy na Uniwersytet Lwowski oraz wprowadzeniu sowieckiego modelu organizacyjnego. Jednocześnie pracował on jako starszy pracownik w Akademii Nauk Ukraińskiej SRR.

Następnie Lwów opanowała okupacja niemiecka – jednak i w tych warunkach Józef Mądalski kontynuował działalność naukową. Udało mu się zdobyć posadę w Instytucie Badań nad Tyfusem i Wirusami (Institut fur Fleckfieber und Virusforchung), ale pracował również jako kontraktowy asystent Katedry Botaniki w Państwowych Kursach Rolniczych (Staatliche Landwirtschaftliche Fachkurse). Kiedy w 1944 roku Lwów ponownie trafił w ręce Sowietów, Józef Mądalski znowu objął posadę w Akademii Nauk. Ponadto powrócił również do Ogrodu Botanicznego, którego kierownikiem był do końca marca 1946 roku.

To właśnie wtedy podjął decyzję o przenosinach do Wrocławia, w którym jeszcze w tym samym roku z jego inicjatywy założono, istniejący z resztą do dzisiaj, Ogród Roślin Leczniczych znajdujący się współcześnie u zbiegu ulic Kochanowskiego i Wojciecha z Brudzewa. W późniejszych latach ogród ten stał się podstawą wielu zajęć prowadzonych przez profesora, który od 1950 roku kierował Katedrą Botaniki Farmaceutycznej Akademii Medycznej. Zanim jednak stał się pracownikiem odłączonej od Uniwersytetu Wrocławskiego akademii, miał inne ważne zadanie. Ratował bowiem od zagłady zielnik Instytutu Botaniki, który padł ofiarą działań wojennych – na polecenie Rektora Stanisława Kulczyńskiego sprawował pieczę nad odnalezionymi częściami składowymi zielnika, które zostały ewakuowane w trakcie wojny.

Jednak najbardziej znaczącym dziełem naukowym, jakie można przypisać Józefowi Mądalskiemu, jest Florae Polonicae Terrarumque Adiacentium Iconographia – Atlas Flory Polskiej i Ziem Ościennych. Dzieło to, zapoczątkowane przez prof. Stanisława Kulczyńskiego, niejako naturalnie przeszło w ręce jego ucznia. Profesor Józef Mądalski podszedł do zadania z pełną powagą i zaangażowaniem, czego efektem są 24 zeszyty atlasu opublikowane po 1945 roku.

Józef Mądalski otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego w 1953 roku, w roku 1962 stał się profesorem zwyczajnym, a w 1969 przeszedł na emeryturę. Oprócz działalności naukowej i dydaktycznej przez kilkanaście lat przed emeryturą był zaangażowany w działalność wielu Towarzystw Naukowych m.in. Komitetu Botanicznego i Komisji Nauk Farmaceutycznych PAN, Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Botanicznego czy International Society for Plant Geography and Ecology. Członkiem wielu z nich był również po przejściu na emeryturę aż do śmierci w 1995 roku.

Marta Kopiniak
przewodnik w Centrum Historii Zajezdnia