22 listopada: Rospondówka i rospondyzmy, czyli o naukowych miłościach profesora Rosponda

Do Wrocławia przyjechał jesienią i niemal natychmiast, bo już 22 listopada 1945 roku zatrudnił się na Uniwersytecie Wrocławskim, a wkrótce rozpoczął zajęcia ze studentami polonistyki. „Wybitna osobowość, przeniknięta pasją pracy naukowej aż do ostatnich dni swego życia, tworząca historię – nową historię naszych czasów i Wrocławia” – wspominał go w 1982 roku tuż po śmierci jego uczeń Jan Miodek. O kim mowa? O językoznawcy profesorze Stanisławie Rospondzie. Odegrał niebagatelną rolę w powojennym Wrocławiu, a do historii przeszedł jako ten, który jak nikt inny znał się na polskim nazewnictwie na tzw. Ziemiach Odzyskanych.

Ulica Grodzka 12. Neobarokowo-secesyjne piętrowe skrzydło z okazałą wewnętrzną klatką schodową dobudowane w 1911 roku od północnej strony starego, bo sięgającego korzeniami jeszcze XVI wieku klasztoru norbertańskiego, od wielu lat zwane jest popularnie Rospondówką. Gdy w 1965 roku wyremontowane po wojennych zniszczeniach zabudowania poklasztorne stały się siedzibą uniwersyteckich filologów, to w bocznym skrzydle ulokowali się językoznawcy. Jednym z nich był Stanisław Rospond – symbol powojennego wrocławskiego językoznawstwa. O fakcie tym przypomina m.in. poświęcona mu niewielka tablica pamiątkowa umieszczona przy wejściu do tego budynku.


Boczne skrzydło głównej siedziby Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego, tzw. Rospondówka, w widoku od strony Wyspy Piakowej. Fot. Marcin Bradke


Gdy jesienią 1945 roku Stanisław Rospond przybył do Wrocławia z misją utworzenia Katedry Języka Polskiego na Uniwersytecie Wrocławskim, miał zaledwie 39 lat. Urodzony w 1906 roku w podkrakowskich Liszkach, studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim pod okiem takich sław, jak Kazimierz Nitsch czy Jan Rozwadowski. Już jako doktor wyjechał na zagraniczne stypendium do Lyonu, a później do Belgradu, by ostatecznie, na krótko przed II wojną światową osiąść we Lwowie, gdzie podjął pracę w Katedrze Języka Polskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza. Po ciężkich wojennych przeżyciach i habilitacji uzyskanej w 1937 roku na krakowskiej Alma Mater zdecydował się na wyjazd na tzw. Ziemie Odzyskane.

Tworzona przez niego wrocławska Katedra Języka Polskiego, obok Katedry Literatury Polskiej zorganizowanej przez Tadeusza Mikulskiego, stała się częścią Instytutu Filologii Polskiej i Słowiańskiej tworzącego się od podstaw polskiego Uniwersytetu Wrocławskiego. Filolodzy nie mieli jeszcze wówczas do dyspozycji gmachu na rogu pl. Nankiera i ul. Grodzkiej, gdyż ten leżał w gruzach i mogli się tam wprowadzić dopiero w 1965 roku. Będący częścią Wydziału Humanistycznego Instytut znalazł lokum w gmachu przy ul. Szewskiej 49, który dziś jest siedzibą Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Swój pierwszy wykład we Wrocławiu w listopadzie 1945 roku Stanisław Rospond poświęcił roli języka polskiego na Śląsku. Garstce studentów opowiadał wówczas o rozpoczętych jeszcze w Krakowie swoich pracach nad repolonizacją śląskich nazw miejscowych. Zajmował się tym z ramienia Komisji Nazw Geograficznych Polskiej Akademii Umiejętności. Gdy wkrótce powstała Komisja Ustalania Nazw Miejscowości przy ówczesnym Ministerstwie Administracji Publicznej, profesor został przewodniczącym podkomisji śląskiej.

Największą naukową miłością profesora Stanisława Rosponda była onomastyka, a także historia języka i problematyka śląskoznawcza. Niemal od pierwszych chwil po przyjeździe do Wrocławia publikował artykuły poświęcone historii nazw na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Już od dawna przyglądał się nazwom osobowym i miejscowym na Śląsku i pisał o wszystkich – zarówno o tych, które świadczyły o polskości tych ziem, jak i tych, które potwierdzały obecność niemieckich mieszkańców. Wyniki swoich badań publikował nie tylko w pracach naukowych, ale także przybliżał je szerokiemu gronu odbiorców w popularnonaukowych artykułach drukowanych najpierw na łamach „Pioniera”, a później „Słowa Polskiego”. Jako popularyzator wielokrotnie występował w radiu, prowadząc pogadanki na tematy językowe. W 1951 roku wydany został „Słownik nazw geograficznych Polski zachodniej i północnej” – efekt kilkuletniej jego pracy nad polonizacją nazw. Rospond wierzył, że nazwy są cennymi dokumentami przeszłości państw i narodów. Wiedział, że „nazwy mówią”, czyli opowiadają o historii, tak też zatytułował wydany w 1976 roku zbiór swoich prac: „Nazwy mówią”.

Studenci uwielbiali Stanisława Rosponda. Imponował im swoją pasją, energią i mrówczą pracą. „Zawsze można było [go] znaleźć zagłębionego w lekturze lub pochylonego nad maszyną do pisania. Profesor lubił wstawać o świcie i te pierwsze godziny dnia poświęcał pracy naukowej, potem udawał się do licznych obowiązków organizacyjnych i dydaktycznych. […] Był wymagający wobec innych, ale również wiele wymagał od siebie. Ponieważ sam pracował właściwie bez przerwy, tego samego oczekiwał od innych – ciągłego doskonalenia, pogłębiania wiedzy i twórczej pracy naukowej. Był wyrozumiały, ale nie pobłażał błędom i niedopatrzeniom – zwracał na nie uwagę bez osłonek, choć czynił to w sposób kulturalny i przyjacielski” – wspominała Romana Łobodzińska, jedna z jego uczennic. Jego ostatni stażysta w dawnej Katedrze Języka Polskiego, Jan Miodek, wspominał natomiast: „Był to przez całe życie pracownik nauki – społecznik, traktujący swą działalność jako najszczytniejszą służbę obywatelską i patriotyczną. […] Wybitna osobowość, przeniknięta pasją pracy naukowej aż do ostatnich dni swego życia, tworząca historię – nową historię naszych czasów i Wrocławia”.


Po lewej: profesor Stanisław Rospond przy pracy. Fot. za www.mbd.muzeum.uni.wroc.pl
Po prawej: tablica pamiątkowa umieszczona na prawo od wejścia do gmachu tzw. Rospondówki. Fot. wikimedia commons


Profesor Stanisław Rospond zmarł 16 października 1982 roku i spoczął na cmentarzu Grabiszyńskim. Pozostawił po sobie ponad 600 prac, w tym 55 książek, z których kilka wydano już po jego śmierci. Jego energii i talentowi organizacyjnemu Wrocław do dziś wiele zawdzięcza. To on ściągnął do zniszczonego wojną miasta nad Odrą wielu wybitnych badaczy m.in. Leszka Ossowskiego i Mariana Jakóbca. To on współorganizował Wyższą Szkołę Pedagogiczną we Wrocławiu, której był pierwszym rektorem w latach 1952–1954, a gdy szkoła przeniosła się do Opola, stając się wkrótce Uniwersytetem Opolskim, kierował na niej Katedrą Języka Polskiego. To on był jednym z założycieli Instytutu Śląskiego we Wrocławiu, który po reaktywacji w 1956 roku działa obecnie w Opolu. To on był jednym z założycieli Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, inicjatorem powołania do życia wielu czasopism i serii wydawniczych oraz Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego powstałego we Wrocławiu już w 1946 roku.

Stanisław Rospond wykształcił kilkuset magistrów filologii polskiej i ponad 20 doktorów. Wielu jego uczniów do dziś wykłada nie tylko we Wrocławiu i Opolu, ale także na innych na uczelniach krajowych i zagranicznych. Za swoje zasługi odznaczony został m.in. jugosłowiańskim Orderem Św. Sawy, Krzyżem Kawalerskim, Oficerskim i Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej.

Nowe pokolenia studentów polonistyki stykają się z nim, gdy sięgają po opracowaną przez niego bardzo przystępną „Gramatykę historyczną języka polskiego”, która od pierwszego wydania w 1971 roku doczekała się już wielu wznowień. Gdy pierwszy raz ktoś słyszy nieoficjalną nazwę gmachu – Rospondówka, chcąc nie chcąc szybko dowiaduje się, że pochodzi ona od nazwiska słynnego językoznawcy. W październiku 1989 roku, na wniosek działającej przy Towarzystwie Miłośników Wrocławia Komisji Nazewnictwa Ulic, Stanisław Rospond został patronem jednej z ulic na wrocławskim Oporowie, na którym mieszkał przez wszystkie lata swojego życia we Wrocławiu.

Literatura:
– Romana Łobodzińska, Stanisław Rospond – onomasta i miłośnik nazw, [w:] Nazwa dokumentem przeszłości regionu. Tom poświęcony Wielkiemu Profesorowi Stanisławowi Rospondowi, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, W. Kucharski, Wrocław 2010, s. 15–20.
– Jan Miodek, Stanisław Rospond, [w:] Odpowiednie dać rzeczy słowo. Szkice o współczesnej polszczyźnie, Wrocław 1987, s. 9–12.

Kamilla Jasińska
p.o. kierownika Działu Redakcja
Centrum Historii Zajezdnia