22 września: Wrocławska Pieta Katyńska

Upamiętnienie zbrodni katyńskiej było niemożliwe aż do przełomu lat 80. i 90. – musiał najpierw upaść PRL. W 1990 r. oficjalnie przyznano, że za zbrodnię tę odpowiada NKWD. To sprawiło, że nie tylko zaczęto mówić o zbrodni katyńskiej, ale też ją badać. Zaczęto także przygotowania do upamiętnienia ofiar tych tragicznych wydarzeń. Pomnik katyński we wrocławskim Parku Słowackiego został uroczyście odsłonięty 22 września 2000 roku. Wyróżnia się on swoją wielkością i symboliką. Jego twórcą jest słynny polski rzeźbiarz, autor m.in. projektów monet, Tadeusz Tchórzewski.

Zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow 17 września 1939 r. miała miejsce radziecka agresja na Polskę, w wyniku której do niewoli trafiło około 250 tys. Polaków, w tym ponad 10 tys. oficerów. Największa grupa uwięzionych reprezentowała polską inteligencję, powołaną do wojska z rezerwy – polityków, lekarzy, prawników, nauczycieli akademickich i innych. Oficerowie ci umieszczeni zostali w trzech wydzielonych obozach w Starobielsku, Kozielsku i Ostaszkowie. Ich niewola nie trwała długo. Już 5 marca 1940 r. kierownictwo ZSRR podjęło decyzję o likwidacji jeńców bez sądu, usprawiedliwiając to fałszywym oskarżeniem o przynależności Polaków do „kontrrewolucyjnych organizacji szpiegowskich i dywersyjnych”. Całą sprawnie zorganizowaną zbrodnię rozpoczęto na początku kwietnia 1940 r., a zakończono już miesiąc później – 13 maja. Zamordowani oficerowie i inni obywatele Polski w liczbie około 22 tys. spoczęli w masowych grobach w Katyniu, Charkowie i Miednoje.

Starannie ukryta przez ZSRR zbrodnia została częściowo ujawniona przez Niemców 13 kwietnia 1943 r. To wtedy odnaleziono w Katyniu doły z masowo zamordowanymi Polakami. Władze Związku Radzieckiego zrzuciły winę na III Rzeszę i stworzyły tzw. kłamstwo katyńskie, które w oficjalnej propagandzie utrzymywało się aż do 1990 roku. 

Tak długotrwałe ukrywanie jednej z największych skoordynowanych akcji przeciwko polskim elitom wywołało – ale dopiero po upadku PRL – chęć dokładnego jej zbadania i upamiętnienia oraz oddania hołdu poległym. Organizujące się już od 1988 r. stowarzyszenia Rodzin Katyńskich oraz powstały w 1989 r. Niezależny Komitet Badania Zbrodni Katyńskiej umożliwiły szybką realizację tych pragnień.

Inicjatywa wzniesienia wrocławskiego pomnika pojawiła się na początku lat 90. wśród członków Dolnośląskiej Rodziny Katyńskiej, której przewodniczyła wówczas Alina Głowacka. Po przeprowadzeniu konkursu na projekt pomnika wyłoniono zwycięską wizję warszawskiego rzeźbiarza Tadeusza Tchórzewskiego, który współpracował z Bogdanem Kaczmarzykiem. Budowę udało rozpocząć się już w 1994 r. Środki na jej realizację zebrano dzięki dotacji Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz hojności Polaków w kraju i za granicą, a także wielu przedsiębiorstw.

Uroczyste odsłonięcie odbyło się 22 września 2000 r. Uczestniczyły w nim władze Wrocławia, przedstawiciele Wojska Polskiego, Policji, kombatantów i duchowieństwa oraz rodziny pomordowanych, a samego aktu odsłonięcia dokonał sekretarz generalny Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Andrzej Przewoźnik.

O szybkości wrocławskiej inicjatywy najlepiej świadczy fakt, że pomniki w miejscach zbrodni, czyli w Katyniu, Charkowie i Miednoje, otwarte zostały w tym samym roku. Obecnie wrocławski pomnik jest jednym z jedenastu istniejących w Polsce monumentów upamiętniających ofiary zbrodni katyńskiej. 

Pomnik ulokowano niemalże w centrum miasta – w Parku Słowackiego, w bliskim sąsiedztwie Muzeum Narodowego, kościoła oo. dominikanów i Panoramy Racławickiej. Podstawą zajmującego aż 380 m2 monumentu jest krzyż ułożony z około 22 tys. granitowych kostek, co odpowiada szacowanej liczbie ofiar. Pomnik – liczący 7 metrów wysokości w najwyższym miejscu – składa się z czterech różnej wielkości płyt granitowych, które ulokowane zostały na styku ramion krzyża, tworząc symboliczny grobowiec. W centralnej części umieszczono mogiłę z figurą z brązu przedstawiającą Pietę Katyńską mającą kształt Matki Ojczyzny ubranej w długie szaty, która trzyma w swych ramionach jednego z zamordowanych jeńców. Postać klęczy, kierując swój wzrok na znajdującego się na znacznym podwyższeniu czarnego Anioła Śmierci. Jego ciemna postać dzierży skierowany ku ziemi miecz z gwiazdą NKWD na rękojeści. Na ścianie pod mroczną figurą znajduje się płyta z inskrypcją głoszącą: „Wiosną 1940 roku z rozkazu Stalina strzałem w tył głowy zamordowano w Katyniu, Miednoje, Charkowie i w nieznanych miejscach byłego ZSSR 22 tysiące polskich oficerów, policjantów i innych jeńców z obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. W hołdzie pomordowanym pomnik ten z inicjatywy stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska ufundowali rodacy. Wrocław, w roku 1999”. Na tylnej ścianie znajduje się tłumaczenie inskrypcji na cztery języki – niemiecki, angielski, rosyjski i francuski. Na bocznych płytach wyryto nazwy miejsc niewoli: Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk (południowa) i miejsca zbrodni: Katyń, Miednoje, Charków (północna). 

Tomasz Adamczyk
specjalista w Dziale Badawczym
Centrum Historii Zajezdnia

Galeria