20 września: Zesłańcy – Zesłańcom

Monumentalny i jeden z najbardziej charakterystycznych pomników we Wrocławiu stoi na sąsiadującym z pl. Strzeleckim skwerze, który decyzją Rady Miejskiej Wrocławia z 6 lipca 2000 r. nosi nazwę Skweru Sybiraków. Został poświęcony 20 września 2000 r., w roku, w którym przypadała 60. rocznica masowych deportacji Polaków na tereny ZSRR. Dlaczego ma taką formę? Jak wyglądał kamień węgielny?

Inicjatywa wniesienia pomnika zrodziła się w połowie lat 90. w zarządzie głównym Związku Sybiraków. Zgodnie z intencją pomysłodawców, w tym Ryszarda Reiffa, prezesa zarządu głównego, pomnik miał być „dowodem pamięci o tych, którzy pozostali w bezimiennych grobach na bezkresnych terenach tajgi, tundry i stepach Kazachstanu, ale także dla tych, którzy przeżyli deportację, obozy karne, więzienia, głód, poniewierkę i wrócili do kraju”. Zdecydowano, że powinien ona stanąć we Wrocławiu – mieście wielkiej emigracji Polaków z terenów byłego ZSRR. Konkurs na pomnik rozpisano w 1996 r., a w 1998 r. wybrano do realizacji projekt autorstwa artysty rzeźbiarza Jarosława Perszki, powstały we współpracy z architektem Czesławem Bieleckim. Budowę pomnika, nad którą honorowy patronat objął ówczesny premier Jerzy Buzek, powierzono wrocławskiemu oddziałowi Związku Sybiraków. Informacja o budowie pomnika, mającego być ogólnopolskim znakiem pamięci, poruszyła Sybiraków i szybko obiegła cały kraj, docierając także za granicę, skąd zaczęły napływać fundusze na jego realizację.


Fot. 1. Pomnik „Zesłańcom Sybiru” na skwerze Sybiraków / pl. Strzeleckim, fot. Janusz Gajdamowicz / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość

Fot. 2. Pomnik „Zesłańcom Sybiru”, fot. Janusz Gajdamowicz / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”


Sybiracy otrzymali w darze dwa kamienie węgielne. Pierwszy był symbolem miejsca zsyłek i pochodził od przebywających nadal na sybirackiej ziemi Polaków z Irkucka. Drugi został podarowany przez opolski oddział Związku Sybiraków i wykonany był z białego marmuru Marianna z ciemnymi smugami. Oba kamienie, które poświęcił Jan Paweł II podczas 46. Międzynarodowego Kongresu Eucharystycznego we Wrocławiu, zostały umieszczone w mensie ołtarza polowego wniesionego przy pomniku. Biały kolor marmuru symbolizuje niewinność i godność ofiar reżimu stalinowskiego, zaś ciemne smugi są oznaką przemocy i zbrodni dokonanej na zesłańcach Sybiru ze strony ZSRR. Na marmurze został osadzony mosiężny krzyż będący symbolem wiary chrześcijańskiej, a na nim – godło Polski. Poniżej umieszczono herb Związku Sybiraków z zerwanymi łańcuchami niewoli. Kamień węgielny osadzono na podłożu z mosiężnych drobin pochodzących z pocisku artyleryjskiego, co symbolizuje walkę o wolność. Poniżej umieszczono mosiężną tabliczkę z inskrypcją: „Kamień węgielny pod POMNIK ZESŁAŃCÓW SYBIRU, poświęcony przez Ojca Świętego Jana Pawła II / Wrocław 1997”. Kamień otoczony jest koroną cierniową wykonaną z oryginalnego drutu kolczastego pochodzącego częściowo z grobów oficerów polskich w Miednoje, a częściowo z ogrodzenia dołów śmierci. Drut ten – używany do krępowania rąk oficerów w czasie ich rozstrzeliwania – został wydobyty w czasie ekshumacji. Widniejące na nim czerwone krople krwi to nawiązanie do ran, jakie powodował drut założony na przeguby rąk oficerów. Ten niewielki, ale niosący olbrzymi i bardzo wymowny ładunek symboliczny kamień węgielny umieszczony został w prostej szkatule wykonanej z białego polskiego modrzewia. Wieko ozdobiono repliką krzyża wykonaną z drewna inkrustowanego mosiężną nitką. Pomysłodawcą kamienia węgielnego w takiej formie był Tadeusz Podkówka, który koordynował jego wykonanie. Na ręce wrocławskich Sybiraków został przekazany m.in. przez wykonawców i konsultantów oraz fundatorów 20 maja 1997 r. w Centralnym Muzeum Jeńców Wojennych w Opolu.


Fot. 3. Jeden z kamieni węgielnych Pomnika „Zesłańcom Sybiru”, fot. Kronika zarządu wrocławskiego oddziału Związku Sybiraków / Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”


W akcie erekcyjnym, wmurowanym w płytę pomnika 29 kwietnia 2000 r., zapisano m.in.: „Oni stracili Ojcowiznę, stracili najbliższych – ale przeżyli. Oni to zasiedlili Ziemie Zachodnie – rubieże Rzeczypospolitej i stolicę Dolnego Śląska – Wrocław, postanowili wystawić ten monument świadczący o pamięci tych, którzy pozostali na Nieludzkiej Ziemi Związku Radzieckiego. Pomnik ten stanowi dziękczynienie za ocalenie i powrót do Ojczyzny oraz widomy akt pamięci”.

Dwunastometrowy pomnik ma formę łacińskiego krzyża, który przebija mur, wyznaczając tym samym drogę do przezwyciężenia trudności i do nadziei. Inskrypcja na blokach z czarnego granitu głosi w czterech językach: „Pomnik ten wznieśli Sybiracy i Rodacy / pamięci wszystkich Zesłańców i Ofiar / ku przestrodze przyszłych pokoleń / wdzięczni Bogu za ocalenie i powrót / z Nieludzkiej Ziemi – sowieckiego piekła”.


Fot. 4. Pomnik „Zesłańcom Sybiru” w widoku od strony ołtarza polowego, fot. Janusz Gajdamowicz / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”


Pomnik został poświęcony 20 września 2000 r., w roku, w którym przypadała 60. rocznica masowych deportacji Polaków na tereny ZSRR. W obecności licznie przybyłego duchowieństwa różnych wyznań, przedstawicieli władz państwowych, wojewódzkich i miejskich, a także rzeszy Sybiraków z całego kraju oraz młodzieży szkolnej i harcerzy, pomnik poświęcił kard. Henryk Gulbinowicz, ówczesny metropolita wrocławski. W 2006 r. w Dniu Sybiraka, czyli 17 września, pomnik został uroczyście przekazany pod opiekę władzom miejskim Wrocławia. Każdego roku w Dniu Sybiraka (17 września) pod pomnikiem odprawiana jest uroczysta msza polowa w ceremoniale wojskowym, z udziałem przedstawicieli władz państwowych i samorządowych, wojska, policji, młodzieży szkolnej i harcerskiej oraz mieszkańców Wrocławia i okolic. Mszą świętą pod tym monumentem kończą się również organizowane co dwa lata obchody Kwietnia – Miesiąca Pamięci Golgoty Wschodu.


Fot. 5. Odsłonięcie i poświęcenie pomnika „Zesłańcom Sybiru”, 20 września 2000 r., fot. Kronika zarządu wrocławskiego oddziału Związku Sybiraków / Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”

Fot. 6. Jedna z wielu uroczystości, jakie odbywają się pod pomnikiem, 17 września 2019 r., fot. Janusz Gajdamowicz / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”


Kamilla Jasińska
starszy specjalista w Dziale Redakcja
Centrum Historii Zajezdnia

Zob. także Wrocławskie Historie z 17 września: Pamięć Sybiru we Wrocławiu

Polecamy także wydany przez Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” przewodnik historyczny „Wrocław szlakiem pamięci Zesłańców Sybiru” autorstwa Ewy Kobel i Kamilli Jasińskiej. Przewodnik jest do nabycia w sklepie w Centrum Historii Zajezdnia przy ul. Grabiszyńskiej we Wrocławiu, a także w sklepie online.