19 grudnia: Wrocławski gabinet osobliwości Thomasa Rehdigera

Dokładnie czterysta osiemdziesiąt lat temu, 19 grudnia 1540 roku, na świat przyszedł Thomas Rehdiger, jedenaste dziecko bogatego kupca i właściciela ziemskiego z Breslau. Rodzinny majątek pozwalał mu wieść beztroski żywot bon vivanta nieustannie podróżującego po Europie. Mimo tego młody patrycjusz niewątpliwie przyczynił się do rozwoju Wrocławia, dlatego też do II wojny światowej obecna ulica i plac Icchaka Lejba Pereca nosiły jego nazwisko. Choć Thomas Rehdiger zmarł przedwcześnie w wieku 35 lat, to jego działalność kolekcjonerska przyczyniła się do otwarcia pierwszej biblioteki publicznej oraz placówki muzealnej we Wrocławiu.

Thomas Rehdiger urodził się w jednej z najbardziej znamienitych rodzin patrycjuszowskich szesnastowiecznego Wrocławia. Założyciel dynastii Rehdigerów, Nicolaus I – majętny kupiec o nieznanym pochodzeniu – osiedlił się we Wrocławiu na krótko przed 1512 rokiem. O potędze domu handlowego i bankowego Rehdigerów świadczą międzynarodowe kontakty handlowe oraz filie funkcjonujące w wielu europejskich miastach, m.in. Antwerpii, Gdańsku i Norymberdze. Majętna rodzina posiadała też kilka kamienic znajdujących się bezpośrednio przy wrocławskim rynku oraz przy pobliskim placu Solnym, a od połowy wieku jej przedstawiciele obejmowali najważniejsze urzędy w mieście. Warto zauważyć, że zarządzający rodzinnym majątkiem starszy brat Thomasa – wojewoda wrocławski Nicolaus II – jako jeden z czterech najbogatszych ludzi Śląska otrzymał tytuł szlachecki z rąk króla Ferdynanda.

Thomas Rehdiger po zakończeniu nauki w Gimnazjum św. Elżbiety podróżował po wielu europejskich krajach, głównie Francji i Niderlandach. Po śmierci ojca w 1553 roku jego edukacją kierował słynny wrocławski lekarz i nadworny medyk trzech cesarzy z rodu Habsburgów – Johann Crato von Craftheim, ułatwiając protegowanemu wyjazdy listami polecającymi. Młody Thomas Rehdiger studiował historię i prawo w Wittenberdzie, Paryżu, Orleanie, Leuven i Bourges, nie zdecydował się jednak na rozpoczęcie studiów doktoranckich. Chociaż otrzymany spadek pozwolił mu przez przeszło 11 lat wieść beztroski żywot bon vivanta, to jego młodzieńczy czas wypełniały nie tylko same rozrywki. Odbyte podróże przyczyniły się do nawiązania kontaktów z europejskimi intelektualistami, umożliwiły mu też śledzenie aktualnej sytuacji politycznej i religijnej w Europie. Podczas pobytu w Saksonii Thomas Rehdiger zaprzyjaźnił się z ówczesnym profesorem Uniwersytetu w Wittenberdze – Filipem Melanchtonem. To właśnie dyskusje toczone ze słynnym reformatorem religijnym miały przyczynić się do zainteresowania młodego człowieka naukami humanistycznymi, a dzieła Filipa Melanchtona i Erazma z Rotterdamu stały się pokaźnej kolekcji literatury. W czasie europejskich wojaży Thomas Rehdiger systematycznie powiększał zbiory biblioteczne oraz kolekcję monet i dzieł sztuki. W ten sposób tworzył swoistą kunstkamerę, gabinet osobliwości, której rosnące rozmiary ostatecznie sprawiły, że musiał wybrać stałą siedzibę.

W 1570 roku Thomas Rehdiger ostatecznie osiedlił się w Kolonii, a jego bogata kolekcja – której rdzeń stanowiło przeszło 300 rękopisów i 6000 książek – przekształciła się w prawdziwe panoptikum przy ulicy Schildergasse 24 w artystycznej części miasta. Mieszkający w Saksonii patrycjusz finansował prace licznych europejskich badaczy – m.in. lekarza Charlesa de L’Écluse’a oraz filologa Justusa Lipsiusa – a także przyznawał stypendia poetom i pisarzom, takim jak Karel Uthenhove, Janus Dousa czy Paulus Melissus. Subwencjonował ponadto wydawców literatury niderlandzkiej i francuskiej – Theodora Pulmannusa z Antwerpii oraz Henri’ego Étienne’a z Paryża.

W 1576 roku Thomas Rehdiger zmarł w Kolonii, w związku z czym mocy nabrał sporządzony przez niego testament z 18 grudnia 1575 roku. Swoje kolekcje zapisał jednemu z braci, stawiając jednak warunek przewiezienia zbiorów do Wrocławia. Zgodnie z testamentem wszystkie zgromadzone podczas licznych podróży książki i osobliwości – których wartość szacowano na około 17 000 guldenów – miały być udostępniane każdemu zainteresowanemu. Zapis ten wywołał naturalnie protesty rodziny, która liczyła na podział znacznego majątku zmarłego. Z tego powodu doszło do znacznego opóźnienia realizacji testamentu zgodnie z wolą Thomasa Rehdigera. Spory trwały przez kolejne siedemdziesiąt lat, a kolekcja – która stała się znana jako Rehdigerana – długo pozostawała w prywatnych rękach. Dopiero w 1661 roku bogate zbiory, obejmujące też zespół 60 portretów osobistości wsławionych w historii europejskiej XV i XVI wieku, zostały udostępnione mieszkańcom Breslau.

Do realizacji testamentu doszło za sprawą Nicolausa Heneliusa – śląskiego historyka i kronikarza – który wykorzystał znajomości z rodziną Rehdigerów. Zgodnie z zawartą umową Rehdigerowie zrzekli się praw własnościowych do biblioteki na rzecz miasta, które – przejmując książki i umieszczając je przy kościele św. Elżbiety – zobowiązało się finansować funkcjonowanie biblioteki i właściwie upamiętnić darczyńców. Do właściwego wypełnienia zobowiązań doszło dopiero w 1865 roku, kiedy w Nowym Ratuszu urządzono Rehdigerowską Bibliotekę Miejską (von Rehdigersche Stadtbibliothek), która stała się jedną z najistotniejszych instytucji naukowych miasta oraz jedną z największych placówek bibliotecznych we wschodnich prowincjach Niemiec. Biblioteka powstała poprzez połączenie trzech księgozbiorów: ulokowanej przy kościele św. Elżbiety kolekcji Thomasa Rehdigera oraz zbiorów woluminów zgromadzonych przy kościołach św. Marii Magdaleny i św. Bernardyna.

Sporządzony w Kolonii testament Thomasa Rehdigera jest dokumentem niezwykle ważnym dla historii śląskiego muzealnictwa, ponieważ zawiera wyraźną deklarację chęci założenia pionierskiej biblioteki publicznej i muzeum we Wrocławiu. W jego tekście zawarto też pierwsze w tym regionie sformułowanie koncepcji nowożytnego muzeum: „zbiorów dzielić nie wolno, mają wrócić do Wrocławia i zostać tam wystawione w uporządkowanych grupach, nie tylko dla honoru rodziny Rehdigerów, ale i również dla użytku i przyjemności innych”. Można zatem stwierdzić, że kolekcjonerska działalność arystokraty walnie przyczyniła się do powstania pierwszych bibliotek publicznych oraz protomuzealnych placówek w Breslau.

Zachowane do dzisiaj woluminy zebrane przez Thomasa Rehdigera należą obecnie do zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu. Z kolekcji 60 obrazów określanych mianem Galerii Rehdigera zachowało się zaledwie osiemnaście portretów znanych postaci i europejskich władców, które znajdują się obecnie w bogatych zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

Jakub Wanot
przewodnik w Centrum Historii Zajezdnia

Bibliografia:
– Biber A., Thomas Rehdiger, „Schlesische Lebensbilder” 1931, nr 4, Breslau, s. 113-124.
– Houszka E., Vorgeschichte der Breslauer Museen [w:] Muzea sztuki w dawnym Wrocławiu. Kunstmuseen im alten Breslau, red. P. Łukaszewicz, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 1998, s. 11–24.
– Steinborn B., „Galeria sławnych” Tomasza Rehdigera, „Roczniki Sztuki Śląskiej” 1997, nr XI, s. 29-66.
– Lipińska A., Brothers in Collecting: Thomas and Jacob Rehdiger – Two Sixteenth-Century Silesian Art Collectors and Bibliophiles, [w:] Early Modern Merchants as Collectors, red. C.M. Anderson, Routledge 2017, s. 169-183.
– Kumor-Gomułka B., Biblioteka Miejska we Wrocławiu (Stadtbibliothek Breslau) 1865–1945, Wrocław 2017.