18 grudnia: Profesor od niepamięci, czyli o... Aloisie Alzheimerze

Boimy się, że zapomnimy, dlatego dziś, 18 grudnia, piszemy o tym, co wydarzyło się we Wrocławiu 19 grudnia 1915 roku. To właśnie wtedy, dokładnie 105 lat temu, w swoim domu przy Auenstrasse (ob. Odona Bujwida 42) zmarł profesor Alois Alzheimer – światowej sławy niemiecki psychiatra i histopatolog mózgu, który od 1912 roku kierował Kliniką Psychiatryczną Uniwersytetu we Wrocławiu. Dzięki odkryciu specyficznego schorzenia jego nazwisko na stałe weszło do historii medycyny.

Pochodzący z Bawarii słynny lekarz neurolog, profesor psychiatrii i neurologii przygodę z medycyną rozpoczął od studiów medycznych w Berlinie (1883), studiował także w Tybindze i Würzburgu. Po otrzymaniu dyplomu lekarza medycyny i obronie pracy doktorskiej o histologii gruczołów woskowinowych, w 1889 roku rozpoczął pracę w zakładzie psychiatrycznym we Frankfurcie nad Menem, gdzie przez wiele lat owocnie współpracował z Franzem Nisslem, tamtejszym ordynatorem neurologii. Razem wprowadzili w zakładzie zasadę non-restraint, która polegała na unikaniu środków przemocy, takich jak kaftany bezpieczeństwa czy przymusowe karmienia. Zamiast tego wprowadzono nadzór nad pacjentami leżącymi w dużych salach, a część z nich mogła nawet swobodnie poruszać się po zakładzie, niektórych zabierano także na wycieczki.


Alois Alzheimer. Fot. domena publiczna


Mając 30 lat, Alzheimer poślubił w 1894 roku Cecylię z domu Wallerstein – pochodzącą z rodziny żydowskich przemysłowców z Frankfurtu wdowę po bogatym nowojorskim handlarzu diamentów. Wkrótce na świat przyszło troje dzieci, w tym dwie córki, niestety szczęście rodzinne przerwała śmierć Cecylii w 1901 roku, gdy najmłodsza córka miała zaledwie kilka miesięcy. Niemający jeszcze nawet 40 lat, ale już bardzo dobrze znany w kręgach medycznych uczony postanowił, że z nikim więcej się nie zwiąże, a o pomoc w wychowaniu dzieci, poprosił swoją siostrę Elisabeth.


Alzheimer z rodziną, prawdopodobnie w Monachium. Fot. za: Krzysztof Wronecki, Wrocławskie lata Aloisa Alzheimera


W 1902 roku przeniósł się wraz z rodziną do Heidelbergu, gdzie zaproponowano mu pracę w uniwersyteckiej klinice psychiatrycznej, ale już po dwóch latach, tj. w 1904 roku, ponownie się przeprowadził, zostając wykładowcą na Uniwersytecie w Monachium. Pracował w Klinice Psychiatrycznej u prof. Emila Kraepelina, twórcy szkoły psychiatrii niemieckiej i klasyfikacji chorób psychicznych. Zajmował się przede wszystkim badaniem mikroskopowym tkanek zmarłych pacjentów, próbując znaleźć związek pomiędzy chorobami neurologicznymi i psychicznymi a zmianami występującymi w tkance mózgowej.

Właśnie w Monachium, gdzie w 1904 roku habilitował się, poświęcił się badaniom „choroby zapominania”, a szczególnie interesował go jeden przypadek poznanej jeszcze we Frankfurcie w 1901 roku 51-letniej Auguste Deter, u której przez kilka lat obserwował nie tylko zaburzenia pamięci, mowy i czasoprzestrzeni, ale także napady lęku. Wykonane po śmierci pacjentki w kwietniu 1906 roku badania mikroskopowe jej mózgu (z których ponoć zachowały się oryginalne preparaty) wykazały istotne zmiany degeneracyjne i doprowadziły Alzheimera do odkrycia obecności charakterystycznych właściwości komórek nerwowych. Jeszcze w listopadzie tego samego roku Alzheimer przedstawił przypadek Auguste Deter na posiedzeniu Towarzystwa Neuropsychiatrii Południowo-Zachodnich Niemiec w Tybindze, po raz pierwszy na świecie opisując schorzenie określane wówczas jako „choroba zapominania”. Nazwa „choroba Alzheimera” pojawiła się dopiero po czterech latach w podręczniku psychiatrii wydanym przez Kraepelina w 1910 roku, a oficjalnie została przyjęta na kongresie lekarzy w Lozannie ponad pół wieku później, w 1967 roku.

Odkrycie choroby otępienia mózgowego, nazwanej później jego nazwiskiem, przyniosło Alzheimerowi światową sławę i uznanie jeszcze większe niż to, którym cieszył się dotychczas. Kontynuując swoje badania, do 1912 roku kierował Laboratorium Anatomii w Monachium, był też naczelnym lekarzem w Klinice Psychiatrycznej.

W 1912 roku Alzheimer wraz z rodziną przybył do Wrocławia, gdzie w uznaniu jego dotychczasowych zasług 14 sierpnia 1912 roku powołano go – jako profesora zwyczajnego – na kierownika Kliniki Psychiatrycznej i Chorób Nerwowych tutejszego Uniwersytetu (Königlich Psychiatrischen und Nervenklinik). Jego poprzednikami na tym stanowisku byli twórcy wrocławskiej szkoły neurologicznej – prof. Carl Wernicke i prof. Karl Bonhoffer, zaś siedzibą Kliniki był wzniesiony na pocz. XX wieku nowoczesny budynek przy Auenstrasse (ob. ul. Odona Bujwida 44, do niedawna Klinika Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej Akademickiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu). Klinika była bardzo dobrze zorganizowana i składała się z trzech oddziałów, po 28 łóżek każdy. Asystentem Alzheimera został m.in. Hans Gerhard Creutzfeldt, który zasłynął później jako jeden z odkrywców choroby neurologicznej nazwanej od nazwiska jego oraz współodkrywcy chorobą Creutzfeldta-Jocoba.

Profesor Alois Alzheimer wraz z rodziną zamieszkał na terenie klinik uniwersyteckich, w dużej willi znajdującej się przy dzisiejszej ul. Bujwida 42. Nie dane mu było jednak zbyt długo nacieszyć się Wrocławiem i sławą uczonego o światowym rozgłosie, bowiem w 1915 roku gwałtownie podupadł na zdrowiu – miał problemy z sercem, niewydolność nerek i doskwierały mu duszności. Zmarł 19 grudnia 1915 roku w domu, w otoczeniu najbliższych. Miał zaledwie 51 lat. Zgodnie ze swoim życzeniem, został pochowany we Frankfurcie nad Menem w rodzinnym grobowcu u boku swojej żony.


Grobowiec Alzheimerów na cmentarzu we Frankfurcie nad Menem. Fot. domena publiczna


Alzheimer pozostawił dzieciom ogromny majątek, który niemal całkowicie przepadł w latach 20. w czasie kryzysu finansowego. Jego pozostała część pozwoliła dzieciom na przeżycie okresu nazizmu, bo choć dzieci Alzheimera wychowywane były w duchu katolickim, to według ustaw norymberskich uznane zostały za mieszańców pierwszego rzędu, mimo że ich matka jeszcze w XIX wieku przeszła na katolicyzm.

Profesor Alois Alzheimer należał do grona wybitnych uczonych pracujących na Uniwersytecie we Wrocławiu na przełomie XIX i XX wieku. Pracując we Wrocławiu, był w pełni sił naukowych. Ogłosił drukiem wiele prac, m.in. wydaną w 1915 roku książkę „Wojna i nerwy”, w której opisał skutki psychicznych urazów wojennych zarówno u żołnierzy, jak i ludności cywilnej. Planował z pewnością rozwinięcie badań, jednak jak zapisał w kronice Uniwersytetu we Wrocławiu za lata 1915–1916 jego uczeń Georg Stertz, „koncepcję dalszych badań Alzheimer zabrał z pewnością do grobu, ale to, co pozostawił, będzie po wsze czasy nierozłącznie związane z jego nazwiskiem w rozwoju psychiatrii". To dzięki takim uczonym jak Alzheimer, Wydział Medyczny Uniwersytetu we Wrocławiu, jednego z najmniejszych uniwersytetów w całych Niemczech, znajdował się w czołówce uczelni niemieckich.


Tablica przy ul. Bujwida we Wrocławiu. Fot. wikimedia commons


Na budynku przy ul. Odona Bujwida 42 we Wrocławiu, gdzie Alzheimer mieszkał i spędził ostatnie trzy lata życia, w 1995 roku w 80. rocznicę jego śmierci została umieszczona brązowa tablica projektu prof. Łucji Skomorowskiej-Wilimowskiej. W Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego zachowały się nieliczne wpisy o prof. Alzheimerze, m.in. informacja o jego śmierci oraz życiorys w kronice z 1916 roku. Z księgi protokołów posiedzeń medycznej sekcji Śląskiego Towarzystwa Kultury Ojczyźnianej (Protokoll-Buch der medicizischen Section, 18 I 1907 – 22 XII 1917) wynika, że Alzhaimer wygłosił przynajmniej trzy odczyty na posiedzeniach ŚTKO, które w tamtym czasie skupiało wiele osobistości nauki.

Kamilla Jasińska
p.o. kierownika Działu Redakcja
Centrum Historii Zajezdnia

dr Joanna Hytrek-Hryciuk
historyczka
History in progress

Bibliografia:
– Historia Wydziałów Lekarskiego i Farmaceutycznego Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Akademii Medycznej we Wrocławiu w latach 1702–2002, pod red. Waldemara Kozuschka, Wrocław 2002.
– Krzysztof Wronecki, Wrocławskie lata Aloisa Alzheimera [w:] Wybitni wrocławianie. Kalejdoskop postaci – portret miasta, tom V, pod red. Sławomira Szymańskiego, Joanny Nowosielskiej-Sobel i Grzegorza Straucholda, Wrocław 2013, s. 113–117.