17 grudnia: Otworzyć się na sztukę – Wanda Gołkowska

Wanda Gołkowska – kobieta, o której nie sposób nie wspomnieć, mówiąc o powojennym wrocławskim środowisku artystycznym – urodziła się dokładnie 95 lat temu, 17 grudnia 1925 roku. Była malarką, rysowniczką, graficzką, tworzyła także obiekty przestrzenne. Uznawana za prekursorkę konceptualizmu i jedną z niewielu przedstawicielek op-artu w Polsce. Nie była jej obca także teoria sztuki, szczególne znaczenie miała dla niej koncepcja układu otwartego, którą sama stworzyła. Z okazji przypadającej rocznicy na pewno warto bliżej przyjrzeć się jej twórczości, karierze oraz związkach z Wrocławiem.

Przyszła na świat 17 grudnia 1925 roku w Rzeszowie. Jej ojciec Czesław Gołkowski z zawodu był inżynierem dróg i mostów. Amatorsko uprawiał jednak malarstwo – malował w chwilach wolnych od pracy, najczęściej więc w niedziele. Młoda Wanda zafascynowana przyglądała się malującemu ojcu – wspominała po latach, że to właśnie wtedy sztuka zaczęła kojarzyć się jej z czymś uroczystym, malarstwo stało się symbolem święta. Tuż przed wydarzeniami z września 1939 roku rodzina Gołkowskich przeniosła się do Lwowa, to w tym mieście spędziła okres II wojny światowej. We Lwowie przyszła artystka brała udział w tajnych kompletach, działała też w Armii Krajowej. Po zakończeniu działań wojennych cała rodzina przeniosła się do Trójmiasta, gdzie Wanda Gołkowska uzyskała świadectwo dojrzałości. W lutym 1946 roku rozpoczęła studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu w Toruniu, jednak już w maju tego samego roku rodzina Gołkowskich po raz kolejny się przeprowadziła, tym razem do Wrocławia, z którym to Wanda Gołkowska związała się już na stałe.

W roku 1946 rozpoczęła studia na Wydziale Malarstwa w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (obecnie Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta). Studiowała także polonistykę na Uniwersytecie Wrocławskim, ponieważ, jak sama mówiła, obawiała się, że po ukończeniu samego tylko malarstwa nie będzie miała żadnego wykształcenia bardziej teoretycznego. Już wtedy, na samym początku studiów, była bowiem przekonana, że sztuka powinna zawierać w sobie ładunek myślowy. Wanda Gołkowska była doceniana w środowisku akademickim, o czym świadczy choćby to, że od 1950 roku była asystentką samego Eugeniusza Gepperta, pierwszego rektora dzisiejszej Akademii Sztuk Pięknych. W jego pracowni obroniła też dyplom w 1952 roku. Warto zaznaczyć, że na uczelni poznała swojego przyszłego męża, Jana Chwałczyka, który tak jak i ona stał się powszechnie uznanym artystą.


Wanda Gołkowska, Kompozycja z elementów ruchowych (projekt), 1970, kolekcja MWW, Fot. Domena publiczna


W latach 50. XX wieku rządząca partia jako jedno z narzędzi propagandy traktowała kierunek w sztuce zwany realizmem socjalistycznym – z tego względu w czasie studiów malarka tworzyła głównie przedstawienia figuratywne, zgodne z tą narzuconą przez władzę tendencją w sztuce. Jednak już po roku 1955 Wanda Gołkowska, jak i wielu innych artystów w tamtym czasie, zaczęła wyłamywać się z nakazów tworzenia sztuki według wytycznych partii – tworzyła abstrakcyjne kompozycje, pokrywając płótno grubą warstwą farby. Pod koniec lat 50. XX wieku współtworzyła we Wrocławiu grupę Poszukiwania Formy i Koloru, której dwie wystawy (w 1959 i 1961 roku) stały się dla młodych artystów formą protestu przeciwko socrealizmowi. Poza tym była jedną z członkiń Grupy Wrocławskiej, słynnego ugrupowania artystycznego założonego w 1961 roku.

Przełomowym momentem w karierze artystki było I Biennale Form Przestrzennych w Elblągu w 1965 roku. W pierwszej edycji tej cyklicznej imprezy artystycznej odbywającej się w Elblągu aż do 1973 wzięło udział 50 artystów z Polski, w efekcie ich pracy na terenie miasta rozmieszczono około 30 rzeźb. Wanda Gołkowska, biorąc udział w tym biennale, porzuciła malarstwo, jakim do tej pory się zajmowała, na rzecz obiektów trójwymiarowych. Zaczęła interesować się tym, jaki wpływ na odbiór sztuki ma otoczenie, w jakim dane dzieło się znajduje.

Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku artystka była związana z wrocławską Galerią Pod Moną Lisą prowadzoną przez Jerzego Ludwińskiego. W 1968 roku odbyła się tam jedna z najważniejszych indywidualnych wystaw artystki nosząca tytuł Układy otwarte. W latach 1968–1978 Wanda Gołkowska zaczęła realizować projekty, które można osadzić w nurcie konceptualizmu. Szczególnie ważne dla rozwoju sztuki konceptualnej w Polsce było Sympozjum Plastyczne Wrocław ’70, w którym artystka wzięła udział. Interesującym etapem w jej twórczości było także zaangażowanie się w latach 1975–1985 w mail-art (sztukę poczty). Artyści działający w tym kierunku korzystali z poczty jako narzędzia artystycznego – przesyłali sobie nawzajem listy lub paczki, które stawały się same w sobie dziełami sztuki. Wymieniali się też informacjami o swoich działaniach i koncepcjach artystycznych. Takie korespondowanie pomiędzy artystami miało duże znaczenie dla przekazu informacji i idei. Te działania miały szczególne znaczenie w komunistycznej Polsce, kiedy utrudnione były wyjazdy zagraniczne uniemożliwiające bezpośrednie uczestnictwo w artystycznym świecie Europy Zachodniej.

W tym momencie warto pochylić się nad samą teorią sztuki tej artystki, którą, jak już wspomniano, Wanda Gołkowska także chętnie się zajmowała. Artystka wielokrotnie wracała do stworzonej przez siebie koncepcji układu otwartego. Był on dla niej sprzeciwem wobec dzieła sztuki, które jest całkowicie skończone, stabilne i niezależne od otoczenia. Według niej sztuka nie może odciąć się od tego, co ją otacza, czyli od przestrzeni, światła czy dźwięku. Podkreślała znaczenie odbiorcy, chciała, aby jej sztuka była otwarta na widza, który może aktywnie włączyć się w funkcjonowanie dzieła. Koncepcję dzieła otwartego wykorzystała w praktyce na wspomnianej wyżej wystawie w Galerii Pod Moną Lisą. Wystawiła wówczas obiekty trójwymiarowe z ruchomymi elementami, które widz mógł samodzielnie przesuwać, a tym samym niejako współtworzyć wystawę. Jako przedstawicielka sztuki konceptualnej zwracała szczególną uwagę na myśl, jaka stała za stworzeniem dzieła, a także na proces realizacji. Koncepcja i realizacja były dla niej ważniejsze nawet niż samo skończone już dzieło sztuki.

W 1989 roku Wanda Gołkowska uzyskała stopień profesora nadzwyczajnego, a w 1991 roku tytuł profesora zwyczajnego. Uczyła w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, później Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu do 1999 roku. Artystka zmarła we Wrocławiu 7 sierpnia 2013 roku. Działała twórczo przez sześćdziesiąt lat, wzięła udział w ponad 300 wystawach zbiorowych, plenerach, akcjach i sympozjach artystycznych oraz zaprezentowała ponad 30 wystaw indywidualnych w Polsce i za granicą. Jej prace znajdują się m.in. w zbiorach Muzeów Narodowych we Wrocławiu, w Warszawie, Krakowie, w Muzeum Architektury we Wrocławiu, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, są także w kolekcjach wielu ośrodków sztuki współczesnej za granicą np. w Niemczech, Szwecji, Francji i Holandii. Z całą pewnością Wandę Gołkowską warto pamiętać, była postacią, która wywarła ogromny wpływ na wrocławskie środowisko artystyczne i na stałe zapisała się na kartach historii powojennej sztuki polskiej.


Martyna Kunecka
specjalista ds. obsługi publiczności
Dział Obsługi Centrum Historii Zajezdnia