11 października: Marzenia o Panoramie Racławickiej

Niewiele dzieł sztuki wzbudzało po II wojnie światowej tak wielkie emocje społeczne, jak Panorama Racławicka. Od 11 października rozpoczął funkcjonowanie powołany do życia 10 października 1980 roku III Społeczny Komitet Ukończenia Budowy Panoramy Racławickiej, a determinacja jego członków oraz wsparcie społeczeństwa sprawiły, że panoramę udało się udostępnić do zwiedzania po blisko czterdziestu latach starań i pokonywaniu różnych przeciwności i oporu ówczesnych władz. Do dziś cieszy się ona niesłabnącą popularnością, chętnie zwiedzana przez wybitne osobistości koronowane głowy, polityków, przywódców państw oraz liczne rzesze turystów.

Wydarzenia z sierpnia 1980 roku miały wpływ nie tylko na sprawy polityczne, ale również i na społeczno-kulturowe. W tym czasie zaczęły się mnożyć żądania udostępnienia dzieła Jana Styki i Wojciecha Kossaka społeczeństwu. Dnia 10 października został powołany do życia III Społeczny Komitet Ukończenia Budowy Panoramy Racławickiej. Przewodził mu lwowianin i były rektor Uniwersytetu Wrocławskiego – prof. Alfred Jahn. Przez ponad cztery lata wraz z komitetem działał również Zespół Realizacyjny kierowany przez Danutę Wielebińską oraz Zespół Konserwatorów dowodzony przez Stanisława Filipiaka. Efektem ich wspólnej mozolnej pracy było sprowadzenie malowidła z Warszawy, dokończenie budowli rotundy oraz naprawienie płótna.

Dzięki determinacji Polaków władze komunistyczne przyzwoliły na działania mające na celu pokazanie Panoramy Racławickiej widzom. Uroczyste otwarcie odbyło się 14 czerwca 1985 roku i wydarzenie to odbiło się szerokim echem nie tylko w samym Wrocławiu, ale również i w całej Polsce. Wiele osób cieszyło się, że po blisko czterdziestu latach starań i pokonywaniu różnych przeciwności wreszcie udało się udostępnić do zwiedzania Panoramę Racławicką. W początkowym okresie wystawę zwiedzało nawet 1600 osób dziennie, a seanse odbywały się od godz. 7.00 do 22.00. Zwodzeni już kilka dziesięcioleci przez władze widzowie nie chcieli uwierzyć, że monumentalne dzieło Jana Styki i Wojciecha Kossaka będzie otwarte na dłużej, dlatego też wszyscy chcieli zobaczyć je jak najszybciej. W latach 80. XX wieku obawiano się, że płótno zostanie „zaaresztowane”, za każdym razem, gdy zamykano wystawę z powodu przyczyn technicznych.

Od roku 1985 wiele osób przyjeżdżało do Wrocławia specjalnie po to, żeby zobaczyć obraz. Wystawę szczególnie mocno przeżywali mieszkańcy Kresów, którzy na mocy układów z Jałty zostali siłą przesiedleni na tereny zachodnie. Ta grupa odbiorców pamiętała Panoramę Racławicką wystawioną jeszcze przed wojną we Lwowie. Pierwszy milionowy widz podziwiał dzieło 29 września 1987 roku, a był nim Tomasz Ajderski z Raszki. Wśród licznej rzeszy odwiedzających znalazły się również wybitne osobistości, na przykład 15 października 1985 roku wystawę odwiedzili polscy biskupi, którzy obradowali w Trzebnicy na 209. Konferencji Episkopatu Polski. Warto też wspomnieć o intensywnych przygotowaniach prowadzonych przed przyjazdem p.o. Sekretarza Generalnego Komunistycznej Partii Chin Zhao Ziyanga (7 czerwca 1987 roku), który był tak oczarowany ekspozycją w rotundzie, że po jego wizycie we Wrocławiu w Chinach zaczęły powstawać pierwsze panoramy, Akademia Sztuk Pięknych w Pekinie stała się zaś jedyną uczelnią artystyczną na świecie, która kształci malarzy specjalizujących się w malarstwie panoramowym.


Panorama Racławicka, 1985 rok, fot. Zbigniew Nowak / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”


W latach 80. XX wieku panoramę chętnie oglądali dowódcy i żołnierze sił Układu Warszawskiego, do którego Polska ówcześnie należała, 12 kwietnia 1988 roku wizytę złożył szef sztabu sił zbrojnych ZSRR Siergiej Fiodorowicz Achromiejew. Najważniejszym gościem, który złożył prywatną wizytę w muzeum, był Jan Paweł II (1 czerwca 1997 roku). Warto dodać, że jest to jedyna panorama, którą odwiedził papież. Wśród odwiedzających ten oddział Muzeum Narodowego były również koronowane głowy, prezydenci i politycy. Miesiąc po wizycie papieskiej w dniu 3 lipca 1997 roku Panoramę Racławicką obejrzała królowa Niderlandii Beatrix z małżonkiem, a pod koniec lat 90. XX wieku (12 maja 1999 roku) muzeum zaszczycił swoją obecnością król Belgów Albert II z małżonką. Muzeum zwiedzali politycy różnych partii, m.in. Mieczysław Rakowski (8 sierpnia 1985 roku), Barbara Blida (24 lutego 1994 roku), Jan Olszewski (14 czerwca 1998 roku), Tadeusz Mazowiecki (11 stycznia 2000 roku).


Panorama Racławicka, 1985 rok, fot. Zbigniew Nowak / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość


Po 1989 roku zwiększyła się liczba wizyt osób, które po II wojnie światowej musiały emigrować poza granice Polski. Do tej grupy należał Jan Nowak-Jeziorański (28 sierpnia 1990 roku), podczas zwiedzania wspominał on audycje poświęcone Panoramie Racławickiej w Radiu Wolna Europa.

Niektórzy sądzili, że Panorama jako muzeum jednego dzieła znudzi się widzom po kilku latach, tymczasem wciąż zadziwia, że cieszy się ona niesłabnącym powodzeniem wśród odwiedzających Wrocław i wciąż przyciąga ona turystów oraz osobistości ze świata kultury, sportu, biznesu.

Aleksandra Pytel
dokumentalista
Centrum Historii Zajezdnia