10 grudnia: Henryk Niewodniczański – uczeń Rutherforda

Henryk Niewodniczański, specjalista w dziedzinie fizyki jądrowej, był jednym z pierwszych profesorów tworzących po drugiej wojnie światowej akademickie podwaliny Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Powszechnie lubiany, nazywany przez studentów „Papą” wykładowca przyszedł na świat 10 grudnia 1900 roku w Wilnie.


Prof. Henryk Niewodniczański. Fot. Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka
Niewodniczańskiego PAN za: www.ifj.edu.pl


Zakończenie drugiej wojny światowej znacząco wpłynęło na zmianę granic Polski, w związku z tym też na zmiany w strukturze uczelni wyższych. Wiele uniwersytetów, które przed wojną miały znaczący wkład w rozwój badań naukowych i edukację setek tysięcy studentów, w 1945 roku po prostu znalazło się poza granicami Polski. Mimo likwidacji polskich uczelni i represji, jakim poddawano uczonych podczas tego jednego z najkrwawszych konfliktów w dziejach ludzkości, kadra naukowa, która przetrwała wojnę, postanowiła aktywnie włączyć się w odbudowywanie środowiska akademickiego już w powojennej rzeczywistości.

Chociaż początki połączonych Uniwersytetu i Politechniki Wrocławskiej kojarzone są przede wszystkim z grupą profesorów z lwowskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza, na czele ze Stanisławem Kulczyńskim, naukowcy z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie także znaleźli się w powojennym polskim już Wrocławiu. Jednym z nich był właśnie fizyk Henryk Niewodniczański.

Przyszły profesor uczęszczał do szkół średnich w Wilnie, Rylsku, Briańsku i ponownie w Wilnie, gdzie ukończył szkołę średnią z wyróżnieniem w 1920 roku. Wkrótce rozpoczął studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, uzyskując w 1926 roku stopień doktora fizyki na podstawie rozprawy O absorpcji pasmowej i fluorescencji par rtęci. W 1927 roku wyjechał na stypendium zagraniczne do Tybingi, gdzie pracował pod okiem profesora Waltera Gerlacha. W 1932 roku uzyskał habilitację na Uniwersytecie Stefana Batorego. Już w 1934 roku Henryk Niewodniczański udowodnił światu niesamowite talenty badawcze, odkrywając dipolowe promieniowanie magnetyczne w widmie par ołowiu. Jego kariera naukowa zaczęła nabierać tempa: w tym samym roku wyjechał także na kolejne stypendium (tym razem stypendium Fundacji Rockefellera) do Cambridge, gdzie współpracował z jednym z najwybitniejszych fizyków w dziejach tej dziedziny – Ernestem Rutherfordem. Badacze pracowali razem w Royal Society Mond Laboratory, a następnie w Cavendish Laboratory.


Prof. Henryk Niewodniczański. Fot. Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka
Niewodniczańskiego PAN za: www.ifj.edu.pl


Po zakończeniu tej zagranicznej przygody jeszcze w tym samym roku Henryk Niewodniczański powrócił do Wilna, gdzie rozpoczął przygotowania do utworzenia laboratorium do badań nad fizyką jądrową, pragnąc przenieść zdobytą za granicą wiedzę na grunt rodzimej nauki. Kolejne dwa lata spędził jako kierownik Katedry Fizyki w Poznaniu, aby następnie powrócić do Wilna i objąć kierownictwo nad Katedrą Fizyki Doświadczalnej na Uniwersytecie Stefana Batorego. Rok 1945 przyniósł zmiany na mapie Europy, które miały wpływ także na jego karierę zawodową. Wraz z asystentem Bolesławem Makiejem przeniósł się do Wrocławia, gdzie rozpoczął serię wykładów, przekazując jednocześnie swoją wiedzę studentom Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Wydaje się, że profesor na dobre mógłby się zadomowić we Wrocławiu, do wyjazdu w 1946 roku skłoniła go najprawdopodobniej korzystniejsza oferta pracy. Po pionierskim roku w stolicy Dolnego Śląska przeniósł się do Krakowa, gdzie rozwijał badania w zakresie fizyki doświadczalnej. Został kierownikiem wszystkich katedr fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, z których w późniejszym okresie powstał Instytut Fizyki UJ. Podjął się również budowy małego cyklotronu C-48. To nie koniec jego naukowych inicjatyw, na początku lat 50. XX wieku nabył cyklotron U-120 i mimo pewnych trudności administracyjnych (początkowy sprzeciw władz na lokację w Krakowie) przyczynił się do założenia w 1952 roku ośrodka Fizyki Jądrowej Państwowej Akademii Nauk. W 1955 roku z ośrodka PAN utworzono Instytut Fizyki Jądrowej, od 1988 roku noszący imię właśnie Henryka Niewodniczańskiego.

Pośród dokonań naukowych Henryka Niewodniczańskiego należy wymienić także udział w utworzeniu Zjednoczonego Instytutu Badań Jądrowych w Dubnej, w którym był jednocześnie członkiem rady naukowej. Zainicjował powstanie w tej jednostce Laboratorium Problemów Jądrowych Oddział Spektroskopii Jądrowej i Radiochemii. Profesor dbał także o to, by wyniki jego badań docierały do szerszej publiczności: napisał 130 publikacji naukowych. W latach 1951–1953 był również prorektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Henryk Niewodniczański, członek wielu zarówno polskich, jak i zagranicznych towarzystw naukowych, został uhonorowany również wieloma nagrodami, np. Nagrodą Prezydenta Mościckiego (1932), spośród przyznanych profesorowi odznaczeń wymienić należy też Krzyż Oficerski (1954) i Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski a także Złoty Krzyż Zasługi (1951).

Choć Henryk Niewodniczański kojarzony jest przede wszystkim z Wilnem i Krakowem, warto pamiętać, że przyczynił się do rozwoju wrocławskiego szkolnictwa wyższego w pionierskim okresie.

Joanna Mirocha
przewodnik w Centrum Historii Zajezdnia