9 września: Caspar Elyan i pierwszy polski druk

W jakim mieście wydane zostały pierwsze znane drukowane teksty w języku polskim? We Wrocławiu. Minęło zaledwie ćwierć wieku od kiedy wynaleziono metodę druku przy pomocy ruchomych czcionek, jak 9 września 1475 r. w pozostającym pod czeskim panowaniem Wrocławiu światło dzienne ujrzały polskie teksty wydane przez śląskiego drukarza uznawanego za Polaka. O kim mowa? Gdzie mieściła się drukarnia, w której tego dokonano? Jakie to były teksty?

Modlitwy „Ojcze Nasz”, „Zdrowaś Mario” i „Wierzę w Boga Ojca” – to właśnie te teksty znalazły się w wydanym w 1475 r. zbiorze „Statuty synodalne biskupów wrocławskich” (Statuta synodalia episcoporum vratislaviensium) i to one uchodzą za najstarsze drukowane zabytki języka polskiego. Spisana w języku łacińskim księga zawierała zbiór dokumentów, modlitw oraz obszerne kompendium wiedzy pastoralnej, czyli to wszystko, co było efektem pracy dwóch synodów diecezjalnych odbytych w 1473 i 1475 r. z inicjatywy biskupa Rudolfa. Ponieważ jednak diecezję wrocławską zamieszkiwała m.in. ludność polska, to w tomie – obok fragmentów w języku niemieckim – znalazły się także polskie teksty trzech modlitw.

Księga ukazała się w Drukarni Świętokrzyskiej, którą na Ostrowie Tumskim od 1474 lub 1475 r. prowadził skromny ksiądz kanonik Kasper (Caspar) Elyan (ok. 1435–1486), Ślązak wykształcony na uniwersytecie w Lipsku, a ponadto posiadający zawodowe wykształcenie drukarskie. Z Wrocławiem związał się prawdopodobnie w 1471 r., gdy został kantorem przy kościele św. Krzyża. Swoją drukarnię założył dzięki wsparciu wrocławskiej kapituły. Był to pierwszy we Wrocławiu zakład typograficzny, czyli de facto pierwsza stała oficyna wrocławska, a zatem Elyan uznawany jest za pierwszego polskiego drukarza. Choć drukarnia nie działała długo, bo zaledwie do 1482 r., to ukazało się w niej jeszcze kilka tomów, znawcy tematu wskazują dziewięć lub dziesięć. W większości były to księgi przeznaczone dla duchowieństwa.

Mający ogromne znaczenie dla polskiej kultury zbiór statutów z 1475 r. zachował się tylko w dwóch egzemplarzach, z których jeden jest w posiadaniu Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, a pochodzi ze zbiorów norbertańskich, które po sekularyzacji dóbr kościelnych weszły w skład zbiorów, którymi obecnie dysponuje Uniwersytet Wrocławski. Zdigitalizowany tom można obejrzeć w Bibliotece Cyfrowej na stronie bibliotekacyfrowa.pl.


Fot. 1. Statuty synodalne dostępne są w Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego,
fot. za: bibliotekacyfrowa.pl

Fot. 2. Modlitwy wydrukowane w języku polskim w 1475 r. w zbiorze statutów synodalnych,
fot. za: bibliotekacyfrowa.pl


Przy ul. Katedralnej 3 na Ostrowie Tumskim, czyli w miejscu, gdzie niegdyś znajdował się Drukarnia Świętokrzyska, znajduje się tablica pamiątkowa przypominająca o Casparze Elyanie i jego drukarni.


Fot. 3. Tablica pamiątkowa przy ul. Katedralnej 3, fot. Michał Karczmarek


Kamilla Jasińska
starszy specjalista w Dziale Redakcja
Centrum Historii Zajezdnia

Michał Karczmarek
wrocławski przewodnik miejski
Via Vratislavia