8 grudnia: Adolph von Menzel – tytan pracy artystycznej

Choć kojarzony przede wszystkim z Berlinem, uznawany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli realizmu w sztuce, Adolph von Menzel przyszedł na świat w Breslau 8 grudnia 1815 roku. Jego dzieła można zobaczyć w najważniejszych niemieckich galeriach, duża kolekcja dzieł von Menzla znajduje się także w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.


Potret Adolpha Menzla autorstwa Friedricha Eduarda Meyerheima, 1839 rok,
Fot. domena publiczna


Syn właściciela firmy litograficznej Carla Menzla i Charlotte z domu Okrusch początkowo mieszkał wraz z rodzicami, siostrą i bratem przy Albrechtstrasse (dzisiejszej ul. Wita Stwosza), a następnie przy Schwertstrasse (dziś ul. Nabycińska).

Późniejszy ceniony grafik i malarz bardzo wcześnie pokazał światu swój talent malarski: już podczas nauki w szkole realnej zdumiewał starszych swoją twórczością. Po raz pierwszy jego prace pokazano publicznie, gdy miał 13 lat. W zakładzie ojca uczył się również tajników litografii, co zaowocowało cyklem ośmiu litografii ilustrujących rozprawę Historia państwa pruskiego. W tym okresie tworzył również już portrety.

W 1830 roku, gdy sytuacja finansowa rodziny uległa pogorszeniu, Menzlowie podjęli decyzję o przeprowadzce do Berlina. To właśnie z tym miastem malarz związany był przez resztę życia. Dwa lata później, w 1832 roku, umarł Carl Menzel, a nad rodzinnym majątkiem opiekę roztoczył właśnie jego syn – Adolph. Zajęty rodzinną firmą i opieką nad rodziną, a także ze względów finansowych, nie mógł pozwolić sobie na akademickie rozwijanie swojego talentu, skupił się zatem na samodzielnej nauce. Na potrzeby firmy wykonywał grafiki, malarstwa i rysunku uczył się w domowym zaciszu. Często można było go spotkać w galeriach sztuki i muzeach, gdzie studiował dzieła wielkich mistrzów europejskiego malarstwa.

Jego pierwszy obraz olejny, Partia szachów, powstał w 1836 roku, otwierając mu drogę do berlińskiego środowiska artystycznego. Wkrótce potem przyjęty został do Związku Młodych Artystów Berlina.

Największą jego inspiracją była historia Prus, w szczególności zaś postać króla Prus Fryderyka II, któremu poświęcił bardzo wiele swoich dzieł. Nie tylko obrazy (wśród których należy wymienić Przemowę Fryderyka II przed bitwą pod Lutynią czy Spotkanie Fryderyka II z cesarzem Józefem w Nysie), ale także ilustracje Historii Fryderyka Wielkiego (400 rysunków). Artysta podjął się również zilustrowania publikacji Dokonania Fryderyka Wielkiego (200 rysunków).


Koncert fletowy Fryderyka Wielkiego w Sanssouci, 1850–1852, Fot. domena publiczna


Entuzjaści umundurowania doceniają również stworzone przez von Menzla rysunki umundurowania pruskiej armii z czasów fryderycjańskich, wykonane w latach 1842–1857. Jest to wspaniały przykład nie tylko umiejętności artystycznych, ale także obszernej wiedzy historycznej, w tym kostiumologicznej.

Kolejny okres twórczości artysty to monumentalne realistyczne obrazy przedstawiające ważne dla historii Prus wydarzenia np. Koronacja Wilhelma I w Królewcu, Hołd stanów śląskich we wrocławskim ratuszu czy Przyjęcie u cesarza Wilhelma. Dzieła te przyniosły artyście największą rozpoznawalność i uznanie. Przyczyniły się również do uznania na dworze królewskim i zapewniły malarzowi liczne zamówienia na koleje obrazy.

Choć kojarzony przede wszystkim z historyczną tematyką, twórca nie ograniczał się jedynie do niej. Z powodzeniem malował również wnętrza, sceny rodzajowe, pejzaże, sceny dworskie czy martwe natury, jak Kolej berlińsko-poczdamskaK, Pokój z balkonem, Portret siostry w salonie czy Popołudnie w ogrodach Tuileries. Adolph von Menzel był jednym z pierwszych artystów ukazujących w swoich dziełach życie społeczne robotników np. na obrazie Walcownia żelaza przedstawiającym pracę robotników z Königshütte (Królewska Huta, dziś Chorzów), co było ewenementem w malarstwie w tamtym okresie.


Walcownia żelaza, 1872-1875, Fot. domena publiczna


Adolph von Menzel, w większości swych prac wierny realizmowi, uznawany jest również za prekursora impresjonizmu w malarstwie niemieckim. Wpływ miały na to m.in. jego wyprawy do Paryża na wystawy światowe (w 1855 i 1867 roku), gdzie zainteresował się twórczością Gustave Courbeta i Édouarda Maneta.

Malarz zmarł w Berlinie 9 lutego 1905 roku. Artysta do dziś zachowuje tytuł honorowego obywatela Wrocławia (a także Berlina) oraz tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego. Jego obrazy stanowią ważne dzieła w kolekcjach muzeów Berlina i Hamburga, ale znaleźć je można także w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Popiersie von Menzla znajduje się we wrocławskim ratuszu w Galerii Sławnych Wrocławian.

Joanna Mirocha
przewodnik w Centrum Historii Zajezdnia