8 września: „Halka” we Wrocławiu, czyli wielki start Opery

„Na widowni ani jednego wolnego miejsca. Ale jaka to widownia. Ludzie ubrani najróżniej: kufajki, kurtki, długie buty, wojskowe mundury, chusty kobiet. Ale to trzeba szczególnie mocno podkreślić – wrocławianie bardzo serdecznie przejęli operę, oklaskiwali ją gorąco”. O czym mowa? O niezapomnianej premierze „Halki” Stanisława Moniuszki w czterech aktach w reżyserii Stanisława Drabika. To właśnie tym przedstawieniem, które odbyło się 8 września 1945 r., Opera Wrocławska rozpoczęła swoją powojenną działalność.

W niezapomnianym, historycznym przedstawieniu w roli Halki wystąpiła Franciszka Platówna, a arie Jontka zaśpiewał Stanisław Drabik. Inauguracyjnemu spektaklowi towarzyszył podniosły nastrój, a o przedstawieniu głośno było w całym, dźwigającym się z gruzów mieście. Artystów, którzy przybyli do Wrocławia w celu zaprezentowania „Halki”, dla bezpieczeństwa eskortowała do hotelu „Polonia” tutejsza milicja.

Andrzej Jochelson, jeden z pionierów Wrocławia wspominał: „Już od maja 1945 r. zacząl działać we Wrocławiu znakomity tenor (przed wojną Opery Belgradzkiej) Stanisław Drabik. Jego celem było wystawienie opery. Uzyskał zgodę Zarządu Miejskiego na wystawienie arcydzieła moniuszkowskiego HALKI z polskimi solistami i polskim chórem oraz orkiestrą i baletem pozostającymi w gestii Stefana Syryłły. W ciągu dwóch miesięcy, po licznych próbach, przygotowano to przedstawienie, sporządzono dekorację i kostiumy. Kostiumy góralskie Drabik wypożyczył w Muzeum Ziemi Podhalańskiej w Nowym Targu. Ta historyczna premiera odbyła się 8 września. Oto obsada: Halka – Franciszka Platówna, Jaontek – Stanisław Drabik, Janusz – Antoni Wolak, Zofia – Maria Twardówna-Morbitzerowa. Orkiestrą dyrygował Stefan Syryłło. Układ baletu: Jan Fabian, scenografia – Marii Zabłockiej. Na przedstawieniu obecni byli: Wincenty Rzymowski – minister spraw zagranicznych, Leon Chajn – wiceminister sprawiedliwości, Jan Karol Wende – ambasador Polski w Belgradzie, prezydent miasta Stanisław Wachniewski, wojewoda dolnośląski Stanisław Piaskowski i pełna sala publiczności. Przedstawienie HALKI powtórzono 9 i 10 września, a następnie wystawiono je w Jeleniej Górze. Równocześnie rozpoczęły się próby do następnej opery, którą był CYRULIK SEWILSKI G. Rossiniego”.


Fot. 1. Afisz zapowiadający premierowe, pierwsze w powojennym Wrocławiu przedstawienie w Operze Wrocławskiej, fot. za: broszura okolicznościowa wydana z okazji 15-lecia Opery / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”

Fot. 2. Stanisław Drabik – założyciel i pierwszy dyrektor Opery Wrocławskiej, fot. za: broszura okolicznościowa wydana z okazji 15-lecia Opery / zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”


Powstała w 1945 r. Opera Wrocławska przejęła siedzibę po dawnym niemieckim Stadttheater przy dzisiejszej ul. Świdnickiej 35. Ten piękny, okazały gmach utrzymany w stylu klasycystycznym wg projektu Carla Ferdinanda Langhansa był wyrazem ambicji kulturalnych mieszkańców szybko rozwijającego się w XIX w. stolicy Śląska oraz kontynuacją wcześniej objawionego już zamiłowania wrocławian do sztuki operowej. Prezentowane były przedstawienia głównie autorów włoskich. W latach 1804–1806 ówczesną wrocławską sceną operową kierował Carl Maria Weber, twórca niemieckiej opery romantycznej. Oddana do użytku w 1841 r. nowa siedziba wrocławskiego teatru operowego posiadała bardzo nowoczesną scenę i widownię na około 1600 miejsc. Stadheater prowadził swoją działalność do 1944 r. osiągając pozycję jednej z czołowych scen w Niemczech. Wystawiane były tu dzieła Gounoda, Bizeta, Verdiego, Pucciniego, Straussa i Wagnera. Na scenie wrocławskiego teatru gościło wielu znakomitych artystów z różnych krajów. Koncertowali tu również tak sławni dziewiętnastowieczni wirtuozi, jak Niccolo Paganini, Karol Lipiński, Antoni Rubinstein, Ferenc Liszt, czy Henryk Wieniawski.

Działająca nieprzerwanie od września 1945 r. do chwili obecnej wrocławska scena operowa zaprezentowała do początku XXI wieku ponad 260 premier. Wystawiono 175 dzieł, w tym 59 polskich. Spośród nich 28 miało charakter prapremierowy. Siedem z nich zostało skomponowanych przez wrocławskich autorów: Jadwigę Szajnę-Lewandowską, Ryszarda Bukowskiego i Tadeusza Natansona. Swoją prapremierę w Operze Wrocławskiej miało także 7 oper i 4 baletów obcych wykonawców. Spośród 104 kompozytorów, najliczniej były wystawiane dzieła Stanisława Moniuszki i Giuseppe Verdiego. Największą popularnością wśród publiczności cieszyły się: „Halka”, „Straszny Dwór” oraz „Tosca” i „Traviata”.

Opera Wrocławska w okresie powojennym należała do rzędu najważniejszych teatrów w Polsce, co wiązało się z działalnością wybitnych artystów: dyrygentów, reżyserów, scenografów, choreografów, a także artystów śpiewaków, tancerzy i instrumentalistów. Jest ważną częścią życia kulturalnego Wrocławia, Dolnego Śląska i Polski.

W związku z prowadzonym w latach 1997–2007 gruntownym remontem i modernizacją budynku Opery jej zespół pod dyrekcją Ewy Michnik zrealizował szereg premier poza swoją siedzibą, m.in. w kościele św. Marii Magdaleny, Muzeum Narodowym, Auli Leopoldyńskiej, a także prawdziwych superprodukcji w plenerach Wzgórza Partyzantów, na dachu Galerii Dominikańskiej, salonie samochodowym Mercedesa, na rzece Odrze nieopodal mostu Piaskowego („Gioconda”, „Kupiec Wenecki”), czy w Hali Ludowej („Aida”, „Carmen”, „Skrzypek na Dachu”, „Nabucco”, „Trubadur”, „Carmina Burana”, „Straszny Dwór”, tetralogia R. Wagnera „Pierścień Nibelungów”). Realizacja podobnych superprodukcji była kontynuowana przez Operę Wrocławską także po zakończeniu remontu jej siedziby, stając się jej znakiem rozpoznawczym. W czerwcu 2007 r. Opera Wrocławska zrealizowała na wrocławskiej Pergoli przedstawienie Gaetano Donizettiego „Napój miłosny”, rok później „Otella” na Wyspie Piaskowej, a w 2010 r. „Turandota” na Stadionie Olimpijskim. W kolejnych latach wystawiono plenerowo przedstawienia: „Kniaź Igor” Aleksandra Borodina, „Bal maskowy” Giuseppe Verdiego, „Skrzypek na dachu” Josepha Steina, Jerry'ego Bocka i Sheldona Harnicka, „Poławiacze pereł” Georgesa Bizeta, „Makbet” i „Rigoletto” Giuseppe Verdiego. W 2015 r. na Pergoli przy Hali Stulecia wystawiony został „Latający Holender” Richarda Wagnera. Z okazji 70. jubileuszu działalności Opery Wrocławskiej zaprezentowano w ramach programu Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016 na Stadionie Wrocławskim widowisko „Hiszpańska noc z Carmen – Zarzuela Show”. Ostatnie z wymienionych przygotowane zostało we współpracy z artystami i choreografami z Hiszpanii i było wielkim widowiskiem z udziałem ponad 500 wykonawców.

Długoletnia dyrekcja Ewy Michnik przyniosła dostosowanie się placówki do warunków funkcjonowania we współczesnych realiach ekonomicznych, społeczno-kulturowych, a nawet międzynarodowych. Skutecznie poprawiła frekwencję na widowni, pozyskiwała sponsorów na realizację swoich planów artystycznych, znacząco poszerzyła repertuar, podniosła poziom i rozmach przedstawień oraz dokonała ich umiędzynarodowienia, zarówno pod względem udział wybitnych częstokroć artystów zagranicznych, jak i zagranicznych widzów.

Od 2008 r. Opera Wrocławska organizuje jedyny w Polsce Festiwal Opery Współczesnej, prezentując przedstawienia własne oraz teatrów gościnnych. Dla publiczności dziecięcej przeznaczony jest cykl spektakli edukacyjnych pod nazwą „Tajemnicze Królestwo – opera dla dzieci”. Artyści Opery Wrocławskiej regularnie goszczą na scenach teatrów w Niemczech (m.in. na Festiwalu w Xanten oraz Regensburgu), Luksemburgu, Holandii, Wielkiej Brytanii, Francji i na Cyprze. Opera Wrocławska posiada także zespół baletowy, który wystawił ponad 70 pełnospektaklowych dzieł baletowych. Współczesny repertuar Opery Wrocławskiej obejmuje przede wszystkim największą klasykę operową, dzieła Mozarta, Rossiniego, Musorgskiego, Bizeta, Moniuszki i Pucciniego.

Powojenne dokonania Opery Wrocławskiej wiążą się z dyrekcjami Adama Kopycińskiego, Ryszarda Satanowskiego, Kazimierza Wiłkomirskiego, Jerzego Sillicha i Ewy Michnik. Obecnie dyrekcję sprawuje Halina Ołdakowska, przy wsparciu Mariusza Kwietnia (dyrekcja artystyczna) i Bassema Akiki (dyrekcja muzyczna).

Po półrocznej przerwie spowodowanej pandemią Opera Wrocławska zamierza otworzyć nowy sezon cyklem pięciu koncertów galowych prezentowanych na przełomie września i października 2020 r.

dr Krzysztof Popiński
historyk
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu