4 listopada: Brak słów. Wrocławski Teatr Pantomimy

Rok 1956 w historii Polski jest głównie wiązany z czerwcowymi strajkami w Poznaniu, śmiercią Bolesława Bieruta oraz tzw. odwilżą gomułkowską. Ten czas obfitował jednak nie tylko w wydarzenia o charakterze stricte politycznym. W tym samym bowiem roku z inicjatywy Henryka Tomaszewskiego utworzono we Wrocławiu pierwszy w Polsce Teatr Pantomimy, który niewątpliwie odegrał główną rolę w rozwoju polskiej i światowej sztuki mimu XX wieku. Debiutancki program – który rozpoczął prężną działalność instytucji – miał premierę 4 listopada 1956 roku na scenie wrocławskiego Teatru Polskiego.


Henryk Tomaszewski jako bogini Kali, skan odbitki pozytywowej
czarno-białej, rok 1951, zbiory Ośrodka "Pamięć i Przyszłość"


Założyciel i kierownik artystyczny teatru – tancerz i choreograf Henryk Tomaszewski – urodził się 20 listopada 1919 roku w Poznaniu. Wieloletnia praca na deskach Opery Wrocławskiej, gdzie w latach 1949–1959 pełnił funkcję solisty, silnie związała go jednak ze stolicą Dolnego Śląska. Tomaszewski pracował też jako reżyser i autor choreografii we wrocławskich teatrach dramatycznych, głównie w Teatrze Polskim oraz Teatrze Współczesnym. Chociaż inscenizacje jego autorstwa wystawiano na licznych scenach Polski i Europy – m.in. mediolańskiej La Scali – to pod koniec życia właśnie Wrocław określał on mianem swojego „miasta osobistego”.

Impulsem do założenia swoistego teatru ruchu stał się udział Henryka Tomaszewskiego w V Światowym Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie, gdzie przedstawił etiudę Wirtuoz, która przeszła do historii pod tytułem Pianista. Otrzymany od międzynarodowego jury srebrny medal zachęcił go do realizacji marzenia, jakim było stworzenie własnej grupy pantomimicznej. Tak właśnie powstało Studio Pantomimy przy Państwowych Teatrach Dramatycznych we Wrocławiu.

Dnia 4 listopada 1956 roku na deskach Teatru Polskiego odbyło się przedstawienie złożone z czterech obrazów pantomimicznych według scenariusza i w reżyserii Henryka Tomaszewskiego. Były to: Skazany na Życie, Dzwonnik z Notre-Dame według Victora Hugo, Płaszcz według Mikołaja Gogola oraz Bajka o Murzynku i Złotej Królewnie. Przy realizacji spektaklu Tomaszewski większość inspiracji czerpał z literatury, dlatego program ten zaliczany jest do tzw. fabularnego okresu jego twórczości (lata 1956–1961). Kierowani przez Tomaszewskiego aktorzy posługiwali się techniką ruchu określaną jako panto-mima (rozumianą jako „aktorstwo całego ciała”), która zmuszała intencjonalnie milczących aktorów do pozawerbalnej ekspresji.

Uznanie widzów i krytyków – podobnie jak dotacje przyznane z budżetu miasta i województwa – sprawiły, że już 1 stycznia 1958 roku Studio Pantomimy przekształciło się w zawodowy Miejski Teatr Pantomimy, a 26 stycznia 1959 roku decyzją Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia placówka została upaństwowiona i nadano jej obowiązującą do dzisiaj nazwę Wrocławskiego Teatru Pantomimy.


Wrocławski Teatr Pantomimy - Rycerze Króla Artura, przed 26.10.1981, i
Pantomima Henryk Tomaszewski, lata 70. XX w.,
zbiory Ośrodka "Pamięć i Przyszłość"


Swój autorski teatr Henryk Tomaszewski z powodzeniem prowadził przez czterdzieści pięć lat, realizując w nim dwadzieścia cztery programy artystyczne. Repertuar Wrocławskiego Teatru Pantomimy uległ – w miarę upływu czasu – daleko idącym przemianom, a na jego deskach wystawiano zarówno krótkie i abstrakcyjne formy pantomimiczne, pantomimy fabularne, jak i pełnospektaklowe widowiska. W kolejnych programach Tomaszewski odszedł od fascynacji literaturą, inspiracji szukając m.in. w różnych formach teatru, niemym filmie, psychologii, a także w istocie samego ruchu, jego motoryce i fakturze. W latach 1956–1968 widzowie mogli podziwiać głównie tzw. składanki, czyli krótkie formy pantomimy – bardzo różnorodne pod względem formy i treści – a Henryk Tomaszewski oraz jego zespół stopniowo doskonalili się pod względem technicznym. Pierwszą próbą spektaklu monotematycznego była sztuka Gilgamesz zaprezentowana w 1968 roku i składająca się z dwóch monodramów jednak o wyraźnie spójnej konstrukcji.

W 1970 roku w dziesiątym programie zatytułowanym Odejście Fausta zespół Wrocławskiego Teatru Pantomimy po raz pierwszy zaprezentował spektakl monotematyczny w pełnym wymiarze czasowym. Można zatem stwierdzić, że Henryk Tomaszewski zamknął krąg wieloletnich poszukiwań, wystawiając monumentalne przedstawienie określane mianem choreodramu, w którym zintegrował wszystkie swoje doświadczenia z ruchem i kształtem pantomimy. Wprowadzenie gry zespołowej, intencjonalność i motywacja psychologiczna odgrywanych postaci sprawiają, że aktorzy tworzyli pełnowartościowe kreacje aktorskie. Opisując charakterystyczne cechy sztuki scenicznej Wrocławskiego Teatru Pantomimy, można zatem mówić o specyficznej, polskiej szkole mimu.


Henryk Tomaszewski w kostiumie, skan odbitki pozytywowej
czarno-białej, lata 60. i 70. XX w., zbiory Ośrodka "Pamięć i Przyszłość"


Wrocławski Teatr Pantomimy prezentował swoje dokonania w kilkudziesięciu krajach świata, m. in. w Anglii, Belgii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Niemczech i Włoszech, a także Rosji, Izraelu, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Meksyku, Wenezueli czy Australii. Spektakle Henryka Tomaszewskiego były realizowane i emitowane też jako filmy pantomimiczne – zarówno w telewizji polskiej, jak i innych krajów Europy. Mimowie z Wrocławia brali również udział w wielu polskich i międzynarodowych festiwalach, zdobywając liczne nagrody i wyróżnienia. W maju 1962 roku zespół reprezentował Polskę na Festiwalu Teatru Narodów w Paryżu, otrzymując medal za najlepszy spektakl choreograficzny oraz nagrodę specjalną za poszukiwania artystyczne. W 1963 roku Henryk Tomaszewski otrzymał też w Sztokholmie złoty medal Swedish Dance Association za wybitne osiągnięcia choreograficzne, a w 1970 roku wyróżnienie Złotej Gwiazdy na VIII Międzynarodowym Festiwalu Tańca w Paryżu – za poszukiwanie wyrazistości ciała. W listopadzie 1996 roku prezydent Aleksander Kwaśniewski odznaczył go Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi dla kultury narodowej.

Władze Wrocławia, w ramach przedsięwzięć przygotowujących miasto do objęcia roli Europejskiej Stolicy Kultury, rozpoczęły prace nad stworzeniem pierwszego w Polsce Muzeum Teatru. Otwarta w 2017 roku placówka im. Henryka Tomaszewskiego – zlokalizowana tuż obok Narodowego Forum Muzyki we Wrocławiu – opowiada nie tylko o pantomimie, ale o całym wrocławskim życiu teatralnym. W ramach funkcjonującej wystawy stałej odtworzono pokoje z mieszkania Henryka Tomaszewskiego z biurkiem zawalonym papierami, zdjęciami, książkami i scenariuszami, nad którymi wybitny artysta pracował przed śmiercią. Ta część wystawy stałej zaprojektowana została jeszcze za życia Stefana Kaysera, mima Wrocławskiego Teatru Pantomimy oraz – przez przeszło 30 lat – partnera Henryka Tomaszewskiego. Osobne miejsce w zbiorach Muzeum Teatru, będącego oddziałem Muzeum Miejskiego Wrocławia, znalazły też prywatne kolekcje twórcy wrocławskiej pantomimy, obejmujące pokaźne zbiory lalek, zabawek i dewocjonaliów.

Jakub Wanot
przewodnik w Centrum Historii Zajezdnia