3 października: Życie na pierwszym planie – Wojciech Jerzy Has

Wojciech Jerzy Has – wybitny reżyser filmowy, scenarzysta i producent – zmarł dokładnie dwadzieścia lat temu, 3 października 2000 roku. Na jego dziełach wychowało się wiele pokoleń Polaków. Has stworzył niezapomniane filmy: Pętla (1958), Jak być kochanką (1963), Rękopis znaleziony w Saragossie (1965), gdzie główną rolą zagrał Zbigniew Cybulski, oraz Lalka (1968) według adaptacji powieści Bolesława Prusa. Jednak mało kto wie, że wszystkie te filmy powstały w dawnej Wytwórni Filmów Fabularnych we Wrocławiu.

Wojciech Jerzy Has urodził się 1 kwietnia 1925 roku w Krakowie w rodzinie krakowskich restauratorów. W czasie trwania niemieckiej okupacji podjął studia w Szkole Handlowej w Krakowie. Po rozwiązaniu szkoły w 1943 roku rozpoczął dorywczą pracę w kopalni. Gdy wojna się skończyła, rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. To właśnie one stały się dla młodego chłopaka zalążkiem do zapisania się na Kurs Przysposobienia Filmowego. Has jako jeden z pierwszych słuchaczy miał okazję poznać szereg filmów przechwyconych z hitlerowskiego biura propagandy Film und Propaganda. Wśród wyświetlanych znalazły się m.in. „Paracelsusa” (1943) w reżyserii Georga Wilhelma Pabsta czy „Iwan Groźny” (1944) Siergieja Eisensteina. Filmy te wywarły niewątpliwy wpływ na późniejszy styl reżysera.

W czasie trwania kursów został asystentem operatora Polskiej Kroniki Filmowej, Jarosława Brzozowskiego, z którym ukończył film „Skroplone powietrze” (1946). Niepowodzenia przy kolejnym filmie krótkometrażowym „Harmonia” (1947) były przyczyną rezygnacji z dalszego kształcenia się na krakowskiej ASP. Opiekun artystyczny filmu, Eugeniusz Cękalski, uniemożliwił dalsze rozpowszechnianie filmu ze względu na nieporozumienia związane z ówczesnym nurtem socrealizmu.

Podczas starań o to, by film trafił do kin, reżyser na swojej drodze poznał Jerzego Bossaka, ówczesnego szefa artystyczno-programowego Przedsiębiorstwa Państwowego „Film Polski”. Dzięki Bossakowi został przyjęty jako realizator przy Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie. Has zdążył jeszcze przed zwolnieniem Bossaka nakręcić reportaż „Parowóz PT 47” (1949). Nowe kierownictwo WFD w postaci żony ministra bezpieczeństwa publicznego Rity Radkiewicz nie było zadowolone z twórczości Hasa. Dodatkowo donosy, które spływały do Rity na pracę Hasa przy kolejnych filmach, spowodowały przeniesienie za karę do Wytwórni Filmów Oświatowych w Łodzi.

W 1955 roku, na fali osłabienia terroru i doktryny socrealistycznej po śmierci Stalina, dla Hasa otworzyły się nowe perspektywy. Dzięki przyjacielowi Edwardowi Zajička współpracował z pierwszym powstałym zespołem filmowym „Syrena”. Obydwaj Panowie po krótkim okresie postanowili opuścić grupę na rzecz współpracy ze znanym wówczas wrocławskim pisarzem Markiem Hłaską. Na podstawie jego książki powstał film „Pętla” (1958) o uzależnionym od alkoholu mężczyźnie, który za wszelką cenę pragnie wyjść z alkoholizmu. Główną rolę zagrał Gustaw Holoubek, a film kręcono we Wrocławiu i Kłodzku.


Tablica pamiątkowa przy wejściu do siedziby dawnej Wytwórni Filmów Fabularnych we Wrocławiu (obecnie CeTA), fot. Piotr Wilkowski / Centrum Historii Zajezdnia


Współpraca z Wytwórnią Filmów Fabularnych tak spodobała się Hasowi, że postanowił dalej kręcić we Wrocławiu. Po zakończeniu zdjęć do filmu „Wspólny Pokój” (1959) na nieformalnym przyjęciu na bankiecie WFF we Wrocławiu poznał swoją drugą przyszłą żonę Jadwigę Has, która zagrała epizodyczną rolę w filmie. Jak sama wspomina z rozrzewnieniem po latach w książce „Życie w drugim planie”: „To już nie był groźny reżyser, ale mężczyzna, który mi się spodobał”. Tym samym historia ta wpisuje się bardzo wyraźnie w maksymę miasta określanego jako miejsce spotkań.

Po paru miesiącach znajomości para pobrała się i zamieszkała razem z psem w pokoju nr 45 w wytwórni wrocławskiej przy słynnej Iglicy. Równolegle z filmami Hasa w WWF powstawały filmy innych znanych mistrzów, m.in. Tadeusza Konwickiego, Sylwestra Chęcińskiego, Kazimierza Kutza, czy Stanisława Lenartowicza. „Ekipy bratały się ze sobą, życie towarzyskie kwitło, Jedni przyjeżdżali, drudzy wyjeżdżali, ale nie ludzie z ekipy Wojtka” – wspominała Jadwiga Has. W pokoju nr 45 powstały scenopisy do filmu „Rękopis znaleziony w Saragossie” (1964).

Następnym, a zarazem ostatnim nakręconym filmem zrealizowanym we Wrocławiu była „Lalka” (1968). Specjalnie do tego filmu wybudowano ogromne dekoracje na wysypisku gruzów na przedmieściach miasta, które miały przypominać Krakowskie Przedmieście i Powiśle. Zdjęcia do filmu kręcono również w oranżerii pałacu księcia. W środku zimy ekipa zmieniła to miejsce nie do poznania. Dzięki kierownikowi produkcji, Ryszardowi Straszewskiemu, wrocławianie mogli zobaczyć bajkowy świat w środku zimy z licznymi kwiatami, palmami i soczyście zieloną trawą.

W późniejszej twórczości po wyprowadzce z Wrocławia reżyser zrealizował jeszcze pięć filmów w tym „Sanatorium pod klepsydrą” (1973), które zostało nagrodzone Złotą Palmą w konkursie głównym w Cannes.

Ze względu na wyjątkowość języka filmowego, jakim operował, nazywany był często wizjonerem polskiego kina. Has w każdym swoim filmie potrafił stworzyć własny metafizyczny świat, w którym główni bohaterowie otoczeni byli dziwnymi rzeczami w narracji biegnącego czasu. Dzięki krytykom przylgnęła do niego łatka „rupieciarza”.

Wojciech Jerzy Has pod koniec kariery zawodowej w latach 1990–1996 objął funkcję rektora Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi. Ostatni raz pojawił się gościnnie w filmie dokumentalnym Antoniego Krauze „Idąc, spotykając…” (1999).

Reżyser zmarł po długiej chorobie 3 października 2000 roku w Łodzi. Został pochowany w alei zasłużonych cmentarzu komunalnym w Dołach w Łodzi.

Piotr Wilkowski
specjalista ds. obsługi publiczności
Dział Obsługi Centrum Historii Zajezdnia