2 listopada: Carola Neher i tragedie nie tylko na scenie

Carola Neher urodziła się 2 listopada 1900 roku w Monachium jako Karoline Neher. Jedna z najbardziej rozpoznawalnych aktorek Republiki Weimarskiej występowała w wielu niemieckich teatrach, a przez kilka sezonów także w Lobe-Theater w ówczesnym Breslau. Uwielbiały ją rzesze fanów, choć jej życie nie zawsze usłane było różami, a jego finał był wręcz trgiczny. Zmarła na tyfus w 1942 roku, po sześciu latach spędzonych w sowieckim więzieniu niedaleko Orenburga.


Carola Neher als 'Johanna' - Karl Schrecker, 1930

Carola Neher jako „Johanna” - Karl Schrecker, 1930, Fot. domena publiczna


Mała Karoline od początku wykazywała rozmaite talenty. Urodziła się w artystycznej rodzi-nie i jej matka, właścicielka kawiarni, ze zdumieniem, a czasem i zdenerwowaniem obser-wowała, jak Karoline przedrzeźnia odwiedzających lokal klientów. Dziewczyna uczyła się także gry na pianinie. Ojciec przewidział dla niej karierę nauczycielki, jednakże pierwszy zarobek Karoline wcale nie był związany z edukacją czy nawet ze sztuką: w 1917 roku rozpoczęła pracę w banku jako urzędniczka. W tym czasie również, podążając za swoimi marzeniami, skupiła się na tańcu i śpiewie. Już 3 lata później, w 1920 roku, bez specjal-nego przygotowania aktorskiego, zadebiutowała w roli tancerki w teatrze w Baden-Baden. W późniejszym okresie występowała również w Darmstadt, Norymberdze oraz w Kammer-spiele w Monachium. Do ówczesnego Breslau trafiła w 1924 roku, rozpoczynając swoje występy w Lobe-Theather.


Breslau Lobe-Theater

Gmach nieistniejącego obecnie Teatru Lobego. Fot. domena publiczna


W Breslau Carola Neher przebywała do 1926 roku, kiedy to przeniosła się z kolei do Ber-lina by współpracować z Bertoldem Brechtem. Nie cichły w tym czasie pogłoski, jakoby para ta była związana nie tylko kontaktami zawodowymi. To właśnie dla niej Brecht stwo-rzył postać Polly Peachum z Opery za trzy grosze. Aktorka nie wzięła jednak udziału w premierze z powodu śmierci męża Aflreda Henschke (zmarł 14 sierpnia 1928 roku w Davos). Występowała natomiast w późniejszych przedstawieniach.

Współpraca z Brechtem układała się na tyle owocnie, że autor stworzył dla Neher także inne role np. Lilian Holiday w Happy End (1929) i tytułową rolę w Die heilige Johanna der Schlachthöfe (1931). Występowała także w dziełach innych twórców, np. w roli Marianny w Geschichten aus dem Wiener Wald (1931) autorstwa Ödöna von Horvátha.


Julie Wolfthorn, Carola Neher 1929

Julie Wolfthorn, Carola Neher 1929, Fot. domena publiczna


Carolin Neher brała także udzial w produkcjach filmowych. Jedną z pierwszych było My-sterien eines Frisiersalons (reż. Erich Engel, 1923), rolę dostała dzięki swojej znajomości z Bertoldem Brechtem. Jej również przypadła rola Polly w kinowej wersji Opery za trzy gro-sze (reż. G.W. Pabst, 1931). Antyburżuazyjny wydźwięk Brechtowskiego dzieła zachwycił radykalną weimarską inteligencję, ale jednocześnie podburzył konserwatystów, w tym ro-snący w siłę ruch nazistowski. Berlińska premiera filmu była wielkim sukcesem, jednak ty-dzień później w Norymberdze podczas seansu działacze nazistowscy wywołali zamieszki, łącznie z fizycznymi atakami na widzów w kinie.

Podczas swojego pobytu w Berlinie aktorka postanowiła także rozwinąć inne umiejętności: pod okiem Sabri Mahira, tureckiego boksera i trenera, rozpoczęła swoją przygodę z tą dyscypliną. Była jedną z pierwszych kobiet zajmujących się tym dotychczas typowo mę-skim sportem.

Mimo że Neher sama nie była działaczką polityczną, ze względu na kontakty z Brechtem czy nawet ze swoim mężem znalazła się w kręgu radykalnych ideologii politycznych. Brecht był marksistą powiązanym z Komunistyczną Partią Niemiec (KPD), podczas gdy poglądy polityczne męża Caroli, Hanschkego (bardziej znanego jako poeta Klabund) rów-nież nie odpowiadały ówczesnym nastrojom politycznym. Wielu znajomych artystki i jej męża uważało, że przyszłość należy do KPD i Związku Radzieckiego.

Kolejnym mężczyzną, zajął ważne miejsce w życiu aktorki, był Anatol Becker. Ślub wzięli w 1932 roku, a już w 1933 roku zdecydowali się opuścić Niemcy. Wpływ na taką decyzję miało dojście Adolfa Hitlera do władzy i rozpoczęcie kampanii wymierzonej m.in. prze-ciwko zwolennikom komunizmu. W zasięgu tych działań znaleźli się także Neher i jej mąż. Początkowo udali się do Pragi, gdzie Carola rozpoczęła pracę w New German Theater, a następnie, w 1934 roku wyemigrowali do ZSRR. W Związku Radzieckim Neher poznała Gustava von Wangenheima i rozpoczęła pracę w jego kabarecie „Kolonne Links”. W Mo-skwie aktorka, która dotychczas nie mogła narzekać na poziom swojego życia, musiała zgodzić się na wiele kompromisów. Przez długi czas nie mogła znaleźć pracy odpowiada-jącej jej poziomowi artystycznemu, miała też problem z nauką języka rosyjskiego. Jej mąż rozpoczął pracę w moskiewskiej fabryce jako inżynier.

Życie na emigracji nie rozpieszczało dotychczas opływającej w luksusy artystki, ale najgor-sze miało dopiero nadejść wraz z rozpoczęciem wielkiej czystki w 1936 roku. To właśnie dotychczasowy współpracownik gwiazdy, Wangenheim, zdenuncjował Carolę i jej męża pod zarzutem popierania poglądów Lwa Trockiego. Dnia 25 lipca 1936 roku małżeństwo zostało aresztowane, Anatola Beckera niedługo później poddano egzekucji – w 1937 roku. Carola Neher skazana została na 10 lat pozbawienia wolności i osadzona w więzieniu w pobliżu Orenburga. Starając się o uwolnienie aktorki, Bertold Brecht napisał kilka listów do znajomych wpływowych literatów radzieckich. Bezskutecznie.

W 1940 roku przetransportowano Carolę do moskiewskiego więzienia Butyrki, gdzie pró-bowano ją nakłonić do współpracy w roli agentki. Oferowano jej także powrót do Trzeciej Rzeszy, na co jednak nie zgodzili się naziści.

Sytuacja po raz kolejny uległa zmianie w wyniku ataku trzeciej Rzeszy na Związek Ra-dziecki w 1941 roku. W związku z przesuwaniem się frontu w głąb ZSRR więźniowie zo-stali ewakuowani, a celem ich podróży miała być Syberia. Zimę 1941/1942 mieli spędzić w obozie przejściowym SolIleck. Ze względu na złe warunki sanitarne w obozie wybuchła epidemia tyfusu, a jedną z jej ofiar była Carola Neher. Zmarła 26 czerwca 1942 roku w wieku 41 lat. Jej ciało złożono w nieoznaczonym masowym grobie.

Jeszcze przez prawie 20 lat po śmierci aktorki przebywający we Wschodnich Niemczech Bertolt Brecht starał się uzyskać informacje o jej losie. Pod koniec lat 50. XX wieku w ra-mach procesów destalinizacyjnych wyrok Neher został zrewidowany a ona sama – po-śmiertnie – zrehabilitowana. Werdykt ogłoszono publicznie 3 sierpnia 1959 roku.

Tymczasem syn Caroli i Anatola, Georg Becker, adoptowany po uwięzieniu rodziców, aż do lat 60. XX wieku żył bez świadomości o losie swoich biologicznych przodków. pierwsze zdjęcie swoich rodziców zobaczył dopiero w 1972 roku.

Joanna Mirocha
przewodnik w Centrum Historii Zajezdnia