1 października: Academia Medica Wratislaviensis – wielki start

Powojenne początki wrocławskiej medycyny akademickiej wcale nie były łatwe. Wydział Lekarski z oddziałami Farmaceutycznym i Stomatologicznym oraz Studium Wychowania Fizycznego powstawał w trudnych warunkach i przez kilka lat był częścią Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu. W październiku 1949 roku wydział usamodzielnił się, tworząc Akademię Lekarską, a ta 1 stycznia 1950 roku została przemianowana na Akademię Medyczną, która dokładnie 70 lat temu, 1 października 1950 roku, zainaugurowała swoją działalność. Życząc dzisiejszemu Uniwersytetowi Medycznemu im. Piastów Śląskich we Wrocławiu wielu sukcesów z okazji pięknego jubileuszu, przypominamy w skrócie powojenne początki tej uczelni.

„Jesteśmy materialnymi spadkobiercami ruin niemieckiego Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu, a duchowymi spadkobiercami kresowej kultury lwowskiej” – mówił 9 czerwca 1946 roku prof. Stanisław Kulczyński, organizator i pierwszy rektor Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu – dwóch odrębnych uczelni, ale przez kilka pierwszych powojennych lat funkcjonujących w ścisłej wspólnocie akademickiej i pod władzą jednego rektora. Częścią Uniwersytetu był wówczas Wydział Lekarski. Nie mogło go zabraknąć w strukturze powojennych wrocławskich uczelni, choćby z tego względu, że we Wrocławiu istniała długa tradycja medycyny akademickiej, a ponadto wśród pionierów wrocławskiego ośrodka naukowego znalazło się wielu lekarzy, którzy z Wrocławiem wiązali swoją przyszłość.

Wydział Medycyny – choć był planowany od 1702 roku jako jeden z czterech na Uniwersytecie Leopoldyńskim – nie powstał. Udało się go zorganizować dopiero w 1811 roku, gdy utworzono państwowy Uniwersytet we Wrocławiu zwany Universitas litterarum Wratislaviensis. Brak wydziału w XVIII wieku nie oznaczał jednak, że we Wrocławiu nie kształcono lekarzy. Zawodu uczyli się oni w przyszpitalnych szkołach, np. w Teatrze Anatomii uruchomionym w 1773 roku w Szpitalu Wszystkich Świętych. Gdy w 1811 roku katolicki Uniwersytet Leopoldyński połączono z przeniesionym do Wrocławia uniwersytetem Viadrina z Frankfurtu nad Odrą, na nowej uczelni powstał Wydział Medyczny. Początkowo miał pięć katedr, później osiemnaście. Instytut Farmaceutyczny swój początek miał w 1843 roku i ściśle wiązał się z założoną przez jezuitów apteką.

Na potrzeby Wydziału Lekarskiego pod koniec XIX wieku wzniesiono zespół klinik i instytutów medycznych na wrocławskich Szczytnikach. Kilkanaście budynków w stylu neogotyckim powstało w dwóch fazach: od 1887 do 1892 roku, a kolejne od 1898 do 1909 roku. Nieopodal, przy obecnej ulicy Odona Bujwida, w 1907 roku wybudowano Klinikę Psychiatryczną i Chorób Nerwowych. To tam przed wojną pracowali światowej sławy uczeni, m.in. prof. Alois Alzheimer (1864–1915), niemiecki psychiatria i neurolog, który pierwszy opisał objawy „choroby zapominania”, nazwanej później od jego nazwiska chorobą Alzheimera, prof. Adalbert Czerny (1863–1941), austriacki lekarz pediatra, twórca pojęcia skazy wysiękowej, prof. Otfrid Foerster (1873–1941), niemiecki psychiatra, neurolog i neurochirurg, pionier leczenia padaczki pourazowej, który zasłynął także jako prywatny lekarz Włodzimierza Lenina, prof. Jan Mikulicz-Radecki (1850–1905), polski chirurg, twórca nowoczesnej chirurgii, pomysłodawca nowych technik operacyjnych i narzędzi chirurgicznych, jeden z pionierów antyseptyki i aseptyki, twórca dwóch szkół chirurgicznych – polskiej w Krakowie i niemieckiej we Wrocławiu, prof. Oskar Minkowski (1858–1931), niemiecki lekarz polsko-żydowskiego pochodzenia, jeden z pionierów badań diabetologicznych, którego prace doprowadziły do późniejszego odkrycia insuliny, prof. Albert Neisser (1855–1916), niemiecki lekarz dermatolog i wenerolog, pierwszy w Niemczech profesor dermatologii, odkrywca między innymi dwoinki rzeżączki, na cześć którego nazwano cały rodzaj bakterii (Neisseria), prof. Carl Partsch (1855–1932), niemiecki lekarz, chirurg, twórca uniwersyteckiej stomatologii we Wrocławiu, który wiele uwagi poświęcał także rozwojowi masowego sportu wśród studentów i powołał do życia Akademicki Związek Gimnastyczny, przyczynił się ponadto do budowy zespołu obiektów sportowych na Wrocławskim Dąbiu, a w 1911 roku zorganizował pierwszą olimpiadę akademicką, prof. Carl Wernicke (1848–1905), niemiecki lekarz psychiatra i neurolog, który pierwszy opisał afazję czuciową i wskazał część kory mózgowej odpowiedzialną za rozpoznawanie mowy, która później została nazwana ośrodkiem Wernickego, a odkryta przez niego choroba zwana jest encefalopatią Wernickego.

Zob. także:
Wrocławskie Historie z 16 maja „Genialny chirurg z Wrocławia – Jan Mikulicz-Radecki”
Wrocławskie Historie z 10 czerwca „Dom Toni i Alberta Neisserów”
Wrocławskie Historie z 15 czerwca „Carl Wernicke – specjalista od mózgu”
Wrocławskie Historie z 22 kwietnia „Tajemnica pewnego pomnika” (m.in. o Otfridzie Foersterze)

Na początku 1945 roku wraz z ewakuacją władz uczelni, wydziału i profesorów, opustoszały zakłady, kliniki, sale seminaryjne i wykładowe oraz laboratoria. Działania wojenne nie ominęły uniwersyteckich klinik. Choć wojnę przetrwały w lepszym stanie niż gmachy uniwersyteckie położone w centrum miasta, to jednak mocno ucierpiały i wymagały wielu remontów. 10 maja 1945 roku wraz z Grupą Naukowo-Kulturalną kierowaną przez prof. Stanisława Kulczyńskiego do Wrocławia przybyło pięciu lekarzy: Tadeusz Baranowski, Andrzej Dzioba, Tadeusz Nowakowski, Tadeusz Owiński i Stanisław Szpilczyński. To oni natychmiast wzięli się do pracy przy zabezpieczeniu i odgruzowywaniu klinik i przygotowaniu ich do jak najszybszego uruchomienia. Do legendy akademickiej pionierki przeszło wiele opowieści na czele z tą o rozebranych przez Tadeusza Owińskiego w obawie przed szabrownikami schodach prowadzących na wyższe piętra Kliniki Stomatologicznej, czy odnalezionych przez Tadeusza Nowakowskiego dużych zapasach poniemieckiego wina, które nakazał spożywać do każdego posiłku, by zminimalizować ryzyko zachorowania po spożyciu nieświeżego mięsa…


Kliniki uniwersyteckie na niemieckiej pocztówce z początku XX wieku. Fot. ze zbiorów Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego


Zadanie utworzenia Wydziału Lekarskiego we Wrocławiu nie było łatwe, ale możliwe do wykonania. Zdawał sobie z tego sprawę prof. Ludwik Hirszfeld, któremu powierzono tę trudną misję. Organizator i pierwszy dziekan Wydziału Lekarskiego wiedział, że przesiedlona głównie ze Lwowa kadra naukowa mogła niemal bezzwłocznie rozpocząć działalność. Kliniki, choć zniszczone, to jednak po przeprowadzeniu najpilniejszych prac w miarę szybko mogły być uruchomione. Brakowało niemal wszystkiego – transportu, wykwalifikowanych robotników, pieniędzy, szkła, cementu i wielu innych rzeczy – remonty powoli posuwały się do przodu, dlatego istniała nadzieja, że do jesieni większość zakładów naukowych będzie już przygotowana na przyjęcie studentów.

Jednym z największych problemów był jednak brak ludzi. Przy odbudowie klinik i tworzeniu Wydziału Lekarskiego pracowało jedynie kilku lekarzy i profesorów oraz młodzież ze Straży Akademickiej, o której Ludwik Hirszfeld napisał później: „Pragnąłbym podkreślić wielką ofiarność młodzieży: w nocy dyżury, w dzień pomoc przy remontach, naprawie dachów itp. Widzieliśmy przytem, jak młodzież tęskniła za nauką i pracą, i wiele wysiłku gotowa była włożyć, by stworzyć warunki pracy”. To właśnie dla tej garnącej się do wiedzy młodzieży Ludwik Hirszfeld postanowił zorganizować wykłady. Wykład o najnowszych tendencjach w bakteriologii Ludwik Hirszfeld wygłosił 6 września 1945 roku w jednej z sal klinik uniwersyteckich w Zakładzie Mikrobiologii przy dawnej Robert-Koch-Straße 4 (obecnie ul. Tytusa Chałubińskiego). Na sali siedziała młodzież ze Straży Akademickiej – przyszli studenci medycyny we Wrocławiu. Nie mieli zeszytów, nie robili notatek, ale pilnie słuchali, nie mogli bowiem się doczekać rozpoczęcia studiów.

Zob. także:
Wrocławskie Historie z 6 września „Ludwik Hirszfeld i jego pierwszy wykład. Spór o termin”

Pierwsze posiedzenie rady przyszłego Wydziału Lekarskiego odbyło się już 24 lipca, a 26 listopada ruszyły zajęcia. W roku 1945/1946 uruchomiono wszystkie zakłady naukowe oraz trzy pierwsze lata nauczania medycyny dla 520 studentów. Początkowo wydział obejmował trzydzieści dwie katedry. 19 września 1945 roku utworzono Oddział Farmaceutyczny, a 13 kwietnia 1947 roku – Oddział Stomatologiczny.

W początkowym okresie, tj. od maja 1945 do końca 1946 roku na Wydziale Lekarskim zatrudnionych było 24 profesorów, z których 17 utożsamiało się ze Lwowem, a wśród nich: Zygmunt Albert (1908–2001), Tadeusz Baranowski (1910–1993), Henryk Beck (1896–1946), Bogusław Bobrański (1904–1991), Adrian Demianowski (1887–1959), Antoni Falkiewicz (1901–1977), Mary Filippi (1914–?), Witold Grabowski (1902–1963), Andrzej Klisiecki (1895–1975), Bolesław Popielski (1907–1997), Zdzisław Steusing (1883–1952) i Witold Ziembicki (1874–1950). W mniejszym stopniu związki z lwowskim ośrodkiem naukowym można odnaleźć także w życiorysach Kazimierza Bocheńskiego (1871–1953), Wiktora Brossa (1903–1994), Jana Tadeusza Lenartowicza (1877–1959), Tadeusza Marciniaka (1895–1966) i Teofila Zalewskiego (1872–1954). Wywodzący się z innych ośrodków akademickich pracownicy Wydziału Lekarskiego w pierwszym okresie jego powojennej działalności to: Józef Hano (1906–1997), Ludwik Hirszfeld (1884–1954), Hanna Hirszfeldowa (1884–1964), Witold Juliusz Kapuściński (1882–1951), Hugon Kowarzyk (1906–1985), Zdzisław Skibiński (1895–1947) i Edward Szczeklik (1898–1985).

Zob. także:
Wrocławskie Historie z 22 czerwca „Lekarz, nauczyciel, pionier i patriota – Tadeusz Szczęsny Owiński”
Wrocławskie Historie z 24 sierpnia „Małżeństwo z rozsądku, czyli o powołaniu Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu”

Wydział Lekarski wraz ze swoimi oddziałami dał początek nie tylko Akademii Medycznej, która usamodzielniła się najpierw jako Akademia Lekarska, a od 1 stycznia 1950 roku jako Akademia Medyczna, ale także dzisiejszej Akademii Wychowania Fizycznego, która korzeniami sięga Studium Wychowania Fizycznego. Inauguracja działalności oraz pierwszego roku akademickiego miała miejsce 1 października 1950 roku. W pierwszym roku Akademia Medyczna posiadała 36 katedr i 3 zakłady zatrudniające 23 profesorów, 5 docentów i 8 zastępców profesora. Pierwszym rektorem samodzielnej i autonomicznej uczelni medycznej został prof. Zygmunt Albert, lekarz patolog i historyk medycyny, wychowanek Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Jako młody lekarz był niemal naocznym świadkiem tragicznego mordu polskich uczonych, jakiego Niemcy dopuścili się w lipcu 1941 roku na Wzgórzach Wuleckich we Lwowie. Wyniki swojego prywatnego śledztwa opublikował w 1989 roku w zbiorze świadectw i relacji „Kaźń Profesorów Lwowskich. Lipiec 1941”. Dzięki jego pracy pamięć o tym wydarzeniu nie zaginęła.

Zob. także:
Wrocławskie Historie z 4 lipca „Zamordowani, zakopani, ekshumowani i spopieleni. Profesorowie Lwowscy”

W listopadzie 1989 roku Akademii Medycznej nadano patrona w postaci Piastów Śląskich, a w 2012 roku uczelnię przemianowano na Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich. Podkreśleniem uniwersyteckich korzeni są używane do dziś insygnia władzy rektorskiej, a konkretnie jedno z trzech bereł leopoldyńskich z początku XVIII wieku.

Kamilla Jasińska
p.o. kierownika Działu Redakcja
Centrum Historii Zajezdnia